Decyzję o budowie pałacu podjęła w połowie wieku XVIII córka Piotra I – caryca Elżbieta I. Jej realizację powierzyła swemu nadwornemu architektowi Włochowi Francesco Bartolomeo Rastrelliemu. To w tym pałacu Rastrelli ulokował Bursztynową Komnatę, a obok niego największą w ówczesnej Europie pracownię bursztynową, w której pracowało równocześnie do 200 osób aż do końca XVIII wieku.
Pracownia ta nie tylko uzupełniła i skompletowała wystrój ścian Bursztynowej Komnaty, ale i realizowała zadania konserwatorskie przy innych wielkich obiektach bursztynowych z zasobów carskich, uzyskanych drogą darów, zakupów, a najczęściej kontrybucji z okupowanych przez rosyjską armię krajów i miast. Do niej były kierowane wcześniejsze obiekty zgromadzone w moskiewskim Kremlu, siedzibie carów przed przeniesieniem stolicy nad Newę. Dzięki temu powstała największa na świecie kolekcja artystycznego bursztynnictwa europejskiego.
Jakość zabiegów konserwatorskich carskosielskiej pracowni nie była jednak najlepsza. Istnieją archiwalnie potwierdzone wiadomości o co najmniej siedmiu dużych szafach i kabinetach pochodzących z pracowni gdańskich i królewieckich, nad którymi tu pracowano po roku 1765, a następnie uległych rozpadowi w dość krótkim czasie, już przed rokiem 1830. Wielki stół na 12 osób wykonany w Carskim Siole w roku 1770 w podobnej jak szafy technice oklejania drewnianej konstrukcji cienkimi bursztynowymi płytkami nie przetrwał nawet 50 lat.
Do naszych czasów w kolekcji Pałacu Katarzyny dotrwał tylko jeden bursztynowy nowożytny mebel, a właściwie mebelek, mianowicie komódka stołowa o wymiarach 55 x 34 x 31 cm. Komódkę tę, własność Ławy Miasta Gdańska, zagarnął w roku 1734 jako składnik kontrybucji feldmarszałek carycy Elżbiety I Brukchard Christopf von Münnich za odstąpienie od oblężenia. Warto podkreślić doskonałość techniki ułożenia na drewnianym szkielecie komódki pięknej, wielobarwnej kompozycji mozaikowej przy zastosowaniu warstwy izolacyjno-rozdzielczej z folii i papieru między drewnem a bursztynem. Z pewnym żalem przychodzi gdańszczanom spoglądanie na czołową ścianę mebelka – są na niej przedstawione sylwetki herbowych lwów i grawerowana na spodzie wielkiego, eliptycznego kaboszonu wierna panorama Gdańska.
Obecnie kolekcja Pałacu Katarzyny liczy około 200 znakomitych obiektów. Jest w całości prezentowana w salach przylegających do Bursztynowej Komnaty na wystawie pod nazwą “Spojrzenie przez wieki”. Katalog wystawy obejmuje 238 pozycji, bowiem oprócz bursztynowych dzieł są na niej przedstawione oryginalne dokumenty i ryciny obrazujące dzieje kolekcji.
Wszystkie zabytki prezentują się wspaniale, bowiem przeszły gruntowną konserwację w latach 80. ubiegłego wieku, w trakcie której większość obiektów demontowano, poszczególne detale odnawiano i konserwowano, a wszystkie ubytki starannie uzupełniono. W ten sposób na konkretnym materiale zabytkowym rosyjscy specjaliści zdobywali doświadczenie potrzebne do rekonstrukcji zaginionego wystroju ścian Bursztynowej Komnaty.
Wcześniej, w latach 1911-13 większość kolekcji była poddana ratunkowej konserwacji w gdańskiej firmie “Moritz Stumpf”.
Gdańsk caskets
The four large caskets from the Gdansk workshops best illustrate the splendour of artistic ambering in the 17th and early 18th centuries. Three of them, seventeenth-century ones, are classical pure amber constructions, without wooden framework, built with doubled walls. This ensures the strength of the large objects made of the fragile material, and, as it were, also doubles the form and content of the decoration: an eyeful on the outside and an equally careful though now inaccessible to the viewer artistic composition of the caskets“ interiors. Kings and princes, former recipients of ”diplomatic gifts", could nevertheless enjoy the sight of all the charms of the gifts they received.
Najstarsza i największa szkatuła pochodząca z polowy XVII wieku imponuje objętością (ponad 50 litrów) i rozmaitością użytych odmian barwnych bursztynu. Działa na widza raczej swą kompozycją barwną niż rozmaitością form rzeźbiarskich i elementów architektonicznych.
Przy bliższym oglądzie ujawnia jednak pełną gamę technik rzeźbiarskich: figuralnej, reliefu oraz intaglio.
An extremely interesting object is the casket with the nymph Dione, the patron saint of sailors, on the lid. It was probably the one described and drawn in his diary by the Danzig councillor Schröder as having been made in a workshop next to St Catherine's Church and estimated at the time at 3,000 thalers. It has a distinctive high lid with ornaments engraved in transparent plates.
The third Gdansk casket is very characteristic of the work of the senior amber guild Michel Redlin. It is multi-storied, very complicated in form, built as if with a disregard for the cohesiveness of the structure. It is actually something in-between a chest and a piece of furniture (drawers, separate opening tiers, high legs). It is doubly valuable, as Redlin's own hand-drawn design has survived. Its large dimensions and elaborate form make it extremely expressive.
Ważne znaczenie dla carskosielskiej kolekcji ma inna wielka szkatuła. Ma ona wprawdzie nieco mniej niż poprzednie cenioną konstrukcję na drewnianym cokole, jedynie na powierzchni oklejanym bursztynowym ornamentem z mięsistych liści akantu, lecz jest rzadko spotykanym przykładem dzieła wyraźnie sygnowanego i datowanego. W trakcie prac konserwatorskich w roku 1983 odkryto pomiędzy warstwami jej dna kartkę z zapisem: “Gottfired Turan – Inventor et fecit – Anno 1705 12 Iulius”. Jest to autorski podpis jednego z głównych wykonawców wystroju ścian Bursztynowej Komnaty, który rozjaśnił wiele wątpliwości przy redagowaniu detali w trakcie prac rekonstrukcyjnych. Szkatułę zamówili zapewne Radziwiłłowie, bowiem w sto lat później na ich zamku w Nieświeżu zarekwirował ją feldmarszałek Suworow i przekazał do zbiorów carskich.
Interesting facts from the Gdansk workshops
Najbardziej interesująca wydaje się duża szachownica (46 x 43 cm) z końca XVII wieku, w której polowa pól jest przezroczysta, a na spodzie rzeźbiona intaglio. W roku 1991 kiedy była całkowicie zdemontowana w celu konserwacji, miałem możność precyzyjnie skopiować scenki i francuskie inskrypcje z rzeźbionych płytek o boku 40 mm. Miałem nadzieję odczytać i zrozumieć treść jakiejś większej opowieści zawartej w 32 scenach i uzupełniających je zapiskach. W końcu okazało się jednak, iż były to cytaty z francuskiej zabawy we flirt, dowcipne i paradoksalnie zestawione.
W carskosielskiej kolekcji znajduje się inny przykład związany z tą tak modną w pod koniec XVII wieku zabawą. Duża szkatuła zdobiona rzeźbami i świetnie skomponowana pod względem kolorystycznym, zawiera w sobie 4 mniejsze z blisko setką fiszek bursztynowych z inskrypcjami i wyobrażeniami figuralnymi. Taki niezwykle kosztowny, ale jakże miły wizualnie i w dotyku komplet mógł zaspakajać najbardziej kapryśnych koneserów.
Collection of luxury items
Zbiór zabytków artystycznego bursztynnictwa w Pałacu Katarzyny, choć tak liczny i bogaty jest zupełnie pozbawiony przedmiotów sakralnych, obecnych we wszystkich innych znaczniejszych kolekcjach muzealnych. Jest świadectwem stylu życia dworu carskiego w okresie panowania sławnych, samowładnych, a przy tym aż nazbyt swobodnych obyczajowo kobiet na imperatorskim tronie: Katarzyny I, Anny, Elżbiety I i Katarzyny II. Pełno tu puzderek na kosmetyki, przyrządów do makijażu, luksusowych neseserów, ozdób stroju i stołu. Wszystkie imponujące okazałością, kunsztem artystycznym i precyzją wykonania, lecz nie treścią przedstawień lub odniesień do wzorców moralnych lub religijnych. Nawet miłość, główna oś zainteresowania, przejawia się albo konwencjonalnie w rzeźbionych parach Wenery i Amora, albo żartobliwie w fiszkach do flirtu.
When the male tsars came into power and power in the 19th century, the function of the objects in the collection changed. The so-called “bachelor's set” - a bowl formed in the shape of a large scallop and a pair of shaving utensils - remained from the entire output of the great Tsarskosel amber workshop.
From purchases and donations, however, a sizeable collection of pipes and nargles, Asian water pipes, has been assembled. The collection is not currently being added to, as it is treated as a certain historical entity.