M\u00f3wi\u0105c \u201eszlak bursztynowy\u201d mamy zazwyczaj na my\u015bli antyczne i \u015bredniowieczne trasy handlowe, \u0142\u0105cz\u0105ce wybrze\u017ce Ba\u0142tyku z Rzymem i Akwilej\u0105. A w ostatnich czasach r\u00f3wnie\u017c ich wsp\u00f3\u0142czesne odpowiedniki w postaci coraz ciekawszych projekt\u00f3w turystycznych. Ma\u0142o kto jednak zdaje sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce w tych zamierzch\u0142ych czasach bursztyn wo\u017cono r\u00f3wnie\u017c na innym kierunku: mi\u0119dzy wschodnim Ba\u0142tykiem a Morzem Czarnym. Historyczne trakty kupieckie, przebiegaj\u0105ce przez obszar dzisiejszej Bia\u0142orusi i Ukrainy, \u015bci\u015ble rzecz bior\u0105c szlakiem bursztynowym nie s\u0105, tym niemniej i tutaj mamy do czynienia z imponuj\u0105cymi odkryciami archeologicznymi, takimi jak warsztat obr\u00f3bki bursztynu na kijowskim Podole czy liczne znaleziska na terenie Bia\u0142orusi.<\/p>\n
Szlak \u201eod Wiking\u00f3w do Grek\u00f3w\u201d<\/b><\/p>\n
Kiedy tereny obecnej Polski ci\u0105\u017cy\u0142y w czasach antycznych i we wczesnym \u015bredniowieczu ku Rzymowi, to obszar dzisiejszej Bia\u0142orusi i Ukrainy by\u0142 powi\u0105zany raczej z Grecj\u0105 i Konstantynopolem. I to w wielu aspektach: zar\u00f3wno je\u015bli chodzi o kwestie kulturowo-cywilizacyjne, jak i handlowo-polityczne. Obszar mi\u0119dzy Morzem Ba\u0142tyckim a Czarnym by\u0142 \u0142\u0105cznikiem mi\u0119dzy barbarzy\u0144sk\u0105 P\u00f3\u0142noc\u0105 (Skandynawi\u0105) a cywilizowanym Po\u0142udniem (Grecja) na d\u0142ugo przed powstaniem Rusi Kijowskiej. By\u0142a to alternatywna wobec szlak\u00f3w Ba\u0142tyk \u2013 Adriatyk linia kontakt\u00f3w mi\u0119dzy cywilizacjami, jednak r\u00f3wnie wa\u017cna i intryguj\u0105ca, jak \u201eklasyczne\u201d szlaki bursztynowe, czyli te \u0142\u0105cz\u0105cej rejon Gda\u0144ska z Akwilej\u0105.<\/p>\n
We wczesnym \u015bredniowieczu Ukraina by\u0142a miejscem penetracji zar\u00f3wno plemion skandynawskich, jak i greckich. Znani ze swych dalekich podr\u00f3\u017cy Wikingowie dotarli mi\u0119dzy innymi do Kijowa i za\u0142o\u017cyli tu swoje kolonie. Ukrai\u0144cy obecnie cz\u0119sto przypominaj\u0105, \u017ce Ru\u015b Kijowska ma tak naprawd\u0119 skandynawskie korzenie: pierwsi ruscy ksi\u0105\u017c\u0119ta, jak Askold czy Olga, to przybysze ze Skandynawii, kt\u00f3rzy zasymilowali si\u0119 z miejscow\u0105 ludno\u015bci\u0105. Z kolei wybrze\u017ce czarnomorskie by\u0142o aktywnie kolonizowane przez Grek\u00f3w. Do dzi\u015b na Krymie i w rejonie Odessy mo\u017cna podziwia\u0107 wiele dobrze zachowanych zabytk\u00f3w z czas\u00f3w antycznych, \u015bwiadcz\u0105cych o obecno\u015bci greckich osadnik\u00f3w na terenach dzisiejszej Ukrainy.<\/p>\n
Szlakiem, kt\u00f3ry \u0142\u0105czy\u0142 obie te cywilizacje, by\u0142y rzeki: Dniepr, D\u017awina i Niemen. W odr\u00f3\u017cnieniu od teren\u00f3w le\u017c\u0105cych mi\u0119dzy Ba\u0142tykiem a Adriatykiem, na tym szlaku nie by\u0142o naturalnych barier w postaci g\u00f3r, ani nawet wi\u0119kszych wzniesie\u0144. Natomiast odcinek mi\u0119dzyrzecza, kt\u00f3rego nie da\u0142o si\u0119 pokona\u0107 \u0142odziami, by\u0142 na tyle kr\u00f3tki i \u0142atwy do przebycia (r\u00f3wninny teren), \u017ce wymiana handlowa mog\u0142a kwitn\u0105\u0107.<\/p>\n
Pa\u0144stwo Scyt\u00f3w<\/b><\/p>\n
Najstarsze spo\u015br\u00f3d znajdywanych obecnie zabytkowych przedmiot\u00f3w z bursztynu s\u0105 powi\u0105zane z istnieniem w staro\u017cytno\u015bci i wczesnym \u015bredniowieczu rozleg\u0142ego pa\u0144stwa scytyjskiego, obejmuj\u0105cego obszary dzisiejszej Ukrainy i po\u0142udniowej Rosji. U szczytu swej pot\u0119gi Scytowie byli obok Grek\u00f3w i Rzymian trzeci\u0105 licz\u0105c\u0105 si\u0119 si\u0142\u0105 w Europie. Na pewnym etapie pa\u0144stwo scytyjskie stanowi\u0142o powa\u017cne zagro\u017cenie dla Grecji i dopiero wielka bitwa z wojskami Filipa Macedo\u0144skiego w IV wieku p. n. e. okaza\u0142a si\u0119 by\u0107 pocz\u0105tkiem ko\u0144ca tej pot\u0119gi.<\/p>\n
Mniej wi\u0119cej w VII-VI wieku przed nasz\u0105 er\u0105 ogromn\u0105 popularno\u015b\u0107 na terenach Scyt\u00f3w zaj\u0119\u0142y wyroby z drogocennych kamieni: bursztynu, topazu, agatu i kryszta\u0142u g\u00f3rskiego. Co ciekawe, bursztyn by\u0142 charakterystycznym elementem mody nie tylko na obszarze nadczarnomorskich step\u00f3w, ale tak\u017ce Kaukazu Centralnego i P\u00f3\u0142nocnego.<\/p>\n
Badania sk\u0142adu chemicznego bursztynowych znalezisk na terenie dawnego pa\u0144stwa Scyt\u00f3w wskazuj\u0105, \u017ce surowiec pochodzi\u0142 g\u0142\u00f3wnie znad Ba\u0142tyku, a nie z Polesia. Z\u0142o\u017ca le\u017c\u0105ce na obszarze dzisiejszej Ukrainy zacz\u0119to eksploatowa\u0107 stosunkowo niedawno. Co prawda niekt\u00f3rzy autorzy wskazuj\u0105, \u017ce by\u0107 mo\u017ce w niewielkim stopniu wykorzystywano r\u00f3wnie\u017c bursztyn ze z\u0142\u00f3\u017c klesowskiego lub kijowskiego, ale je\u015bli nawet tak by\u0142o, to raczej chodzi\u0142o o surowiec wydobyty przypadkiem, podczas eksploatacji innych z\u0142\u00f3\u017c (np. gliny, piasku). W przeciwnym wypadku, zdaniem O. K\u0142oczki z Muzeum Bi\u017cuterii Historycznej Ukrainy, masowe wydobycie bursztynu na Ukrainie nie obesz\u0142oby uwagi Herodota i innych \u00f3wczesnych kronikarzy, kt\u00f3rzy jednak o takim fakcie nie wspominaj\u0105.<\/p>\n
Bursztyn ba\u0142tycki transportowano rzekami nad Morze Czarne, a g\u0142\u00f3wnymi arteriami by\u0142 Po\u0142udniowy Bug oraz Dniepr. Istnia\u0142 te\u017c inny szlak: z rejonu dzisiejszego Gda\u0144ska Wis\u0142\u0105, a nast\u0119pnie na wsch\u00f3d Prypeci\u0105 i Dnieprem, a stamt\u0105d przez Don na Kaukaz, kt\u00f3ry by\u0142 nie mniej wa\u017cnym o\u015brodkiem bursztynowej mody ni\u017c Rzym czy Grecja.<\/p>\n
Wed\u0142ug archeolog\u00f3w, bursztynowe tradycje obecnej Po\u0142udniowej Ukrainy si\u0119gaj\u0105 epoki br\u0105zu. Jednak w pewnym momencie, oko\u0142o IV w przed nasz\u0105 er\u0105, szlak bursztynowy zosta\u0142 przerwany \u2013 by\u0107 mo\u017ce wskutek dzia\u0142a\u0144 wojennych zwi\u0105zki Scyt\u00f3w z Ba\u0142tykiem uleg\u0142y zerwaniu. Zar\u00f3wno na Kaukazie, jak i na naddnieprza\u0144skich stepach bursztyn by\u0142 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko elementem mody i zyska\u0142 znaczenie symbolu solarnego.<\/p>\n
Odnowa szlaku bursztynowego nast\u0105pi\u0142a dopiero w czasach sarmackich, czego dowodem jest pojawienie si\u0119 bursztynu w odzie\u017cy Sarmat\u00f3w. Natomiast antyczni autorzy (m.in. Diodor) pisz\u0105 o \u201escytyjskim bursztynie\u201d przywo\u017conym znad Dniepru i Morza Czarnego do greckich miast.<\/p>\n
Bursztyn w \u015bredniowieczu i czasach nowo\u017cytnych<\/b><\/p>\n
Jak si\u0119 okazuje, bursztynowe znaleziska nie s\u0105 wy\u0142\u0105cznie domen\u0105 Ukrainy, kt\u00f3r\u0105 w naturalny spos\u00f3b kojarzymy z tym kamieniem. Geografia znalezisk obejmuje r\u00f3wnie\u017c niemal ca\u0142y obszar s\u0105siedniej Bia\u0142orusi \u2013 kawa\u0142ki bursztynu znaleziono w takich miastach, jak Witebsk, Po\u0142ock, Pi\u0144sk, Tur\u00f3w, Wo\u0142kowysk, Mi\u0144sk, Nowogr\u00f3dek czy Brze\u015b\u0107. Jak ustalili archeolodzy, w XI-XIV wieku wschodniobia\u0142oruski Witebsk by\u0142 wa\u017cnym o\u015brodkiem gospodarczym, a zarazem miastem, gdzie na wysokim poziomie sta\u0142o jubilerstwo, w tym r\u00f3wnie\u017c obr\u00f3bka bursztynu. Ca\u0142y czas m\u00f3wimy tu o bursztynie ba\u0142tyckim, a nie poleskim, kt\u00f3rego czasy przysz\u0142y dopiero niedawno.<\/p>\n
Na Ukrainie do najciekawszych odkry\u0107 archeologicznych w tym temacie mo\u017cna zaliczy\u0107 warsztat obr\u00f3bki bursztynu na kijowskim Podole (\u015bredniowieczna dzielnica handlowa, a w\u0142a\u015bciwie oddzielne miasto \u2013 przedmie\u015bcie \u00f3wczesnego Kijowa). Badania przeprowadzono w latach 2007, 2008 i 2011 w rejonie kijowskiej ulicy Spaskiej, a ich rezultatem by\u0142o odkrycie dawnoruskich zabudowa\u0144, pe\u0142ni\u0105cych funkcje handlowe i rzemie\u015blnicze. Co ciekawe, w jednym z dawnych budynk\u00f3w znaleziono wyj\u0105tkowo du\u017co wyrob\u00f3w z bursztynu pochodz\u0105cego z r\u00f3\u017cnych wiek\u00f3w, ale g\u0142\u00f3wnie z XII-XIII w. Prawdopodobnie jest to bursztyn pochodz\u0105cy znad Ba\u0142tyku, ale naukowcy nie wykluczaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c wykorzystania surowca miejscowego pochodzenia.<\/p>\n
Z kolei pierwsze udokumentowane wzmianki o poleskim bursztynie pochodz\u0105 dopiero z 1736 roku. O obecno\u015bci \u201es\u0142onecznego kamienia\u201d na Polesiu informowali badacze z Polski, Rosji i Austrii \u2013 w XIX wieku wystaw\u0119 poleskiego bursztynu zorganizowa\u0142 wiede\u0144ski uniwersytet. Dla wsp\u00f3\u0142czesnych Europejczyk\u00f3w te doniesienia by\u0142y traktowane jako nowo\u015b\u0107, bo o ile o bursztynie ba\u0142tyckim wszyscy s\u0142yszeli od czas\u00f3w Herodota, to fakt wyst\u0119powania tego kamienia na Ukrainie nie by\u0142 znany. Sama za\u015b ludno\u015b\u0107 Polesia nie przywi\u0105zywa\u0142a do bursztynowych znalezisk wi\u0119kszej wagi. Bursztyn po prostu\u2026 palono w piecach, ciesz\u0105c si\u0119 z ciep\u0142a i przyjemnego zapachu, jaki wydawa\u0142. Takie sytuacje zdarza\u0142y si\u0119 jeszcze ca\u0142kiem niedawno, nawet po II wojnie \u015bwiatowej. W czasach p\u00f3\u017anoradzieckich znaleziska bursztynu na Ukrainie traktowano mniej wi\u0119cej tak, jak w Polsce traktuje si\u0119 wyst\u0119powanie bursztynu na Kurpiach \u2013 jako lokaln\u0105 ciekawostk\u0119, pozbawion\u0105 znaczenia gospodarczego. Tym bardziej, \u017ce Zwi\u0105zek Radziecki posiada\u0142 ogromne z\u0142o\u017ca bursztynu w rejonie Kaliningradu i nie by\u0142o sensu rozwija\u0107 alternatywnego wydobycia na Ukrainie. Pierwsze badania naukowe dotycz\u0105ce perspektyw wydobycia bursztynu na Polesiu by\u0142y prowadzone dopiero w 1972 roku, a ekonomiczny i polityczny sens prowadzenia takich dzia\u0142a\u0144 pojawi\u0142 si\u0119 wraz z odzyskaniem przez Ukrain\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci, kiedy z\u0142o\u017ca w Kaliningradzie i Klesowie znalaz\u0142y si\u0119 ju\u017c w dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych pa\u0144stwach i pomi\u0119dzy nimi pojawi\u0142a si\u0119 konkurencja.<\/p>\n
Perspektywy na przysz\u0142o\u015b\u0107<\/b><\/p>\n
Warto zaznaczy\u0107, \u017ce o ile w przypadku \u201etradycyjnego\u201d szlaku bursztynowego wiedza archeologiczna by\u0142a ju\u017c usystematyzowana w czasach Franciszka J\u00f3zefa, to w przypadku ukrai\u0144skiego szlaku bursztynowego takie badania prowadzone s\u0105 dopiero teraz. Prze\u0142omowe odkrycia archeologiczne w tym zakresie \u2013 to domena ostatnich lat, tak jak we wspomnianym ju\u017c przyk\u0142adzie bursztynowego warsztatu na Podolu, odkrytego w latach 2007 \u2013 2011. Niewykluczone wi\u0119c, \u017ce w ci\u0105gu najbli\u017cszych lat nasza wiedza historyczna na temat antycznych i \u015bredniowiecznych szlak\u00f3w bursztynowych na terenie Bia\u0142orusi i Ukrainy zostanie wzbogacona o nowe fakty, a przede wszystkim \u2013 usystematyzowana i dog\u0142\u0119bnie opisana. Niewykluczone, \u017ce przyjdzie nam zrewidowa\u0107 dotychczasowe pogl\u0105dy na poj\u0119cie szlaku bursztynowego, kt\u00f3ry dotychczas raczej nie kojarzy\u0142 si\u0119 z Ukrain\u0105 i Bia\u0142orusi\u0105.<\/p>\n
Nie czekaj\u0105c na nowe odkrycia, ukrai\u0144scy bursztynnicy ju\u017c dzi\u015b pr\u00f3buj\u0105 wykreowa\u0107 na bazie idei historycznych trakt\u00f3w handlowych now\u0105 mark\u0119 turystyczn\u0105, wzoruj\u0105c si\u0119 zreszt\u0105 na do\u015bwiadczeniach Polski i Austrii. Bursztynowe projekty realizuje przede wszystkim stowarzyszenie \u201eUkrai\u0144ski \u015awiat Bursztynowy\u201d (\u0430\u0441\u043e\u0446\u0456\u0430\u0446\u0456\u044f \u00ab\u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0441\u044c\u043a\u0438\u0439 \u0431\u0443\u0440\u0448\u0442\u0438\u043d\u043e\u0432\u0438\u0439 \u0441\u0432\u0456\u0442\u00bb), za\u0142o\u017cone przez Halyn\u0119 Lemec \u2013 w\u0142a\u015bciciela jedynego na Ukrainie prywatnego przedsi\u0119biorstwa wydobywaj\u0105cego bursztyn. Stowarzyszenie \u201eUkrai\u0144ski \u015awiat Bursztynowy\u201d by\u0142o organizatorem trzech konferencji na temat bursztynu, organizacja ta za\u0142o\u017cy\u0142a r\u00f3wnie\u017c Muzeum Bursztynu oraz muzeum-restauracj\u0119 \u201eBursztynowy szlak\u201d w Kijowie na Peczersku.<\/p>\n
W maju we Lwowie ma zosta\u0107 otwarty hotel, kt\u00f3ry nawi\u0105zuje do idei bursztynowego szlaku. A wszystko to powi\u0105zane jest ze zbli\u017caj\u0105cym si\u0119 Euro 2012, kt\u00f3re na Ukrainie jest traktowane jako ogromna szansa na zmian\u0119 wizerunku Ukrainy \u2013 aby ten kraj kojarzy\u0142 si\u0119 europejskim turystom niekoniecznie z Czarnobylem i tanim alkoholem, ale r\u00f3wnie\u017c z czym\u015b bardziej europejskim. Na przyk\u0142ad z bursztynem i bursztynowymi szlakami, kt\u00f3re na Ukrainie staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej popularne. <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Historyczne trakty kupieckie, przebiegaj\u0105ce przez obszar dzisiejszej Bia\u0142orusi i Ukrainy, \u015bci\u015ble rzecz bior\u0105c szlakiem bursztynowym nie s\u0105, tym niemniej i tutaj mamy do czynienia z imponuj\u0105cymi odkryciami archeologicznymi, takimi jak warsztat obr\u00f3bki bursztynu na kijowskim Podole czy liczne znaleziska na terenie Bia\u0142orusi.<\/p>","protected":false},"author":4,"featured_media":15808,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"slim_seo":{"title":"Ukrai\u0144ski szlak bursztynowy - Amber Portal","description":"Historyczne trakty kupieckie, przebiegaj\u0105ce przez obszar dzisiejszej Bia\u0142orusi i Ukrainy, \u015bci\u015ble rzecz bior\u0105c szlakiem bursztynowym nie s\u0105, tym niemniej i tutaj"},"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"sekcja":[],"class_list":["post-15809","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-informacje"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15809","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15809"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15809\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15808"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15809"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15809"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15809"},{"taxonomy":"sekcja","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/sekcja?post=15809"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}