Osady bursztynono\u015bne Polski p\u00f3\u0142nocnej s\u0105 zwi\u0105zane genetycznie z osadami rzecznymi paleoge\u0144skiej delty gda\u0144skiej, nagromadzonymi oko\u0142o 30\u201340 milion\u00f3w lat temu wzd\u0142u\u017c p\u00f3\u0142nocnego brzegu morza g\u00f3rnoeoce\u0144skiego. Utwory bursztynono\u015bne by\u0142y transportowane do morza przez hipotetyczn\u0105 rzek\u0119 Eridan (Kosmowska-Ceranowicz, 1989), nast\u0119pnie zosta\u0142y przykryte mi\u0105\u017cszymi warstwami osad\u00f3w paleoge\u0144skich, neoge\u0144skich i czwartorz\u0119dowych gromadz\u0105cych si\u0119 w kolejnych okresach geologicznych. Obecnie g\u00f3rnoeoce\u0144skie osady bursztynono\u015bne wyst\u0119puj\u0105 z regu\u0142y na g\u0142\u0119boko\u015bciach od 50 (na Sambii) do 150 m (w rejonie Ch\u0142apowa) poni\u017cej powierzchni terenu.<\/p>\n\n\n\n
Na R\u00f3wninie S\u0142upskiej bursztyn znalaz\u0142 si\u0119 na skutek transportu lodowcowego w plejstocenie. Bry\u0142ki bursztynu by\u0142y przenoszone razem z osadami, w kt\u00f3rych wcze\u015bniej bursztyn si\u0119 gromadzi\u0142, w utworach okre\u015blanych jako \u201eniebieska ziemia\u201d. Utwory te w rzeczywisto\u015bci maj\u0105 szarozielon\u0105 barw\u0119 i sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z mu\u0142k\u00f3w piaszczystych i piask\u00f3w mu\u0142kowatych z glaukonitem i muskowitem. S\u0105 one zwi\u0105zane z ogniwem z Po\u0142czyna formacji mosi\u0144skiej dolnej (Kramarska i in., 2008). Sama nazwa \u201eniebieska ziemia\u201d zosta\u0142a nadana prawdopodobnie przez niemieckich g\u00f3rnik\u00f3w, kt\u00f3rzy pracuj\u0105c w \u015bwietle lamp w podziemnych kopalniach bursztynu na P\u00f3\u0142wyspie Sambijskim w\u0142a\u015bnie tak okre\u015blili osad, w kt\u00f3rym bursztyn najcz\u0119\u015bciej znajdowano. W sztucznym \u015bwietle zielonkawy glaukonit stanowi\u0105cy jeden z minera\u0142\u00f3w tego osadu nabiera\u0142 bowiem niebieskawego odcienia.<\/p>\n\n\n\n
Pakiety \u201eniebieskiej ziemi\u201d zosta\u0142y oderwane z utwor\u00f3w paleoge\u0144skich z rejonu dzisiejszej Zatoki Gda\u0144skiej i przemieszczone przez l\u0105dol\u00f3d w okresie ostatniego zlodowacenia. Takie wyrwane fragmenty jako kry lodowcowe znane z bursztynono\u015bnych osad\u00f3w znajduj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie na wysoczy\u017anie morenowej w okolicach Mo\u017cd\u017canowa. Nale\u017cy jednak zaznaczy\u0107, \u017ce w rejonie S\u0142upska l\u0105dol\u00f3d pozostawi\u0142 wiele bursztynono\u015bnych paleoge\u0144skich kier lodowcowych. \u015awiadcz\u0105 o tym zar\u00f3wno zapiski historyczne dotycz\u0105ce prowadzonych zwykle przez s\u0142upskich bursztynnik\u00f3w poszukiwa\u0144 surowca, jak te\u017c przypadkowe znaleziska w trakcie kopania studni, czy prowadzenia prac budowlanych. Liczne kry lodowcowe w rejonie S\u0142upska dokumentuj\u0105 tak\u017ce wsp\u00f3\u0142czesne badania geologiczne, prowadzone w ramach kartowania geologicznego do Szczeg\u00f3\u0142owej mapy geologicznej Polski w skali 1: 50 000.<\/p>\n\n\n\n
W Mo\u017cd\u017canowie bursztyn znajdowany w osadach plejstoce\u0144skich eksploatowano ju\u017c w XVII w. Prawdopodobnie w latach prosperity (1784\u20131786) wydobyto tutaj wiele ton surowca. W celu eksploatacji z\u0142o\u017ca \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel kopalni \u017byd Liepmann niekiedy zatrudnia\u0142 nawet 100 bursztyniarzy, kt\u00f3rzy stawiali liczne kopalnie odkrywkowe o \u015brednicy ok. 4 m i dochodzili do g\u0142\u0119boko\u015bci maksymalnie 6\u20137 m (Ma\u0142ka 2010). W artykule B\u0142aszak (1987) podano, \u017ce g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 kopalni w Mo\u017cd\u017canowie mog\u0142a mie\u0107 w\u00f3wczas powy\u017cej 20 m, co wynika z b\u0142\u0119dnego t\u0142umaczenia archiwalnych materia\u0142\u00f3w niemieckoj\u0119zycznych, kt\u00f3re autorka cytuje. B\u0142\u0105d ten by\u0142 wielokrotnie powielany w licznych publikacjach naukowych i popularnonaukowych.<\/p>\n\n\n\n
Po naci\u0119ciu poziomu w\u00f3d gruntowych kopalni\u0119 zala\u0142a woda i Liepmann wycofa\u0142 si\u0119 z dzia\u0142alno\u015bci g\u00f3rniczej. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142 przyczyn\u0105 by\u0142a r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u0119boka religijno\u015b\u0107 \u017byda, kt\u00f3ry nie pozwala\u0142 pracownikom wydobywa\u0107 bursztynu w szabat. Po tym okresie najprawdopodobniej wydobycie bursztynu w rejonie Mo\u017cd\u017canowa by\u0142o kontynuowane przez innych w\u0142a\u015bcicieli.<\/p>\n\n\n\n
Nieznanymi do tej pory \u017ar\u00f3d\u0142ami archiwalnymi na temat historycznej eksploatacji w Mo\u017cd\u017canowie (oraz dawnych kopalni bursztynu w Polsce) s\u0105 mapy topograficzne w skali 1: 25 000 tzw. Urmesstischbl\u00e4tter, kt\u00f3re znajduj\u0105 si\u0119 w zasobach Biblioteki Pa\u0144stwowej w Berlinie \u2013 Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturalnego (Staatsbibliothek zu Berlin \u2013 Preu\u03b2ischer Kulturbesitz). Mapy Urmesstischbl\u00e4tter by\u0142y opracowywane w XIX w. przez Pruski Sztab Generalny. Powsta\u0142y w celu pokrycia terenu Prus jednolit\u0105, dok\u0142adn\u0105, szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 map\u0105 topograficzn\u0105. Wysoko oceniana warto\u015b\u0107 sukcynitu sprawi\u0142a, \u017ce zaznaczano r\u00f3wnie\u017c na nich lokalizacj\u0119 odkrywkowych kopalni surowca bursztynowego (Ma\u0142ka, 2016). Mapy te maj\u0105 bardzo unikatowy charakter, istniej\u0105 tylko w formie r\u0119kopi\u015bmiennej, nigdy nie zosta\u0142y opublikowane. Arkusze map, na kt\u00f3rych zlokalizowano z\u0142o\u017ca bursztynu stanowi\u0105 obecnie najstarszy wiarygodny obraz obszar\u00f3w powydobywczych oparty na pomiarach geodezyjnych (triangulacji). W przypadku Mo\u017cd\u017canowa cenny materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy stanowi arkusz dawnej mapy Urmesstischbl\u00e4tter z r\u0119cznie napisanym god\u0142em \u2013 319, Peest (sygn. N 729\/319). Mapa zosta\u0142a opracowana w 1836 r. przez pruskiego porucznika, o polsko brzmi\u0105cym nazwisku Glisczinski. Na podstawie tej mapy mo\u017cemy wnioskowa\u0107, \u017ce w Mo\u017cd\u017canowie bursztyn wydobywano na pocz\u0105tku XIX w. w czterech czynnych kopalniach odkrywkowych (szurfach), ewentualnie w p\u0142ytkich szybikach. Widoczne na powierzchni terenu kopalnie mia\u0142y kszta\u0142t k\u00f3\u0142 lub elips o \u015brednicy kilku metr\u00f3w, z wyra\u017anie zaznaczonym nagromadzonym wok\u00f3\u0142 otwor\u00f3w urobkiem (ryc.1).<\/p>\n\n\n\n
Ponownie zainteresowanie z\u0142o\u017cem bursztynu w Mo\u017cd\u017canowie mia\u0142o miejsce w drugiej po\u0142owie XX w. Przeprowadzono w\u00f3wczas liczne prace kartograficzne w trakcie opracowywania Szczeg\u00f3\u0142owej mapy geologicznej Polski w skali 1: 50 000 (Uniejewska, Nosek, 1982), a tak\u017ce badania z\u0142o\u017cowe, kt\u00f3re mia\u0142y na celu m.in.: pomiar podstawowych parametr\u00f3w z\u0142o\u017ca, oszacowanie zasob\u00f3w bursztynu oraz okre\u015blenie pozycji stratygraficznej utwor\u00f3w towarzysz\u0105cych z\u0142o\u017cu kopaliny (B\u0142aszak, 1978). W rejonie Mo\u017cd\u017canowa oraz miejscowo\u015bci Zaleskie, Zab\u0142ocie, W\u0142ynk\u00f3wko udokumentowano kilka paleoge\u0144skich kier glacjalnych, w poziomie glin zwa\u0142owych fazy pomorskiej, pozna\u0144skiej i leszczy\u0144skiej (Uniejewska, Nosek, 1982). Nie we wszystkich krach wyst\u0119powa\u0142 jednak bursztyn, r\u00f3wnie\u017c wielko\u015b\u0107 frakcji bry\u0142ek bursztynu, ilo\u015b\u0107 i jako\u015b\u0107 bursztynu w poszczeg\u00f3lnych poziomach bursztynono\u015bnych jest bardzo niejednolita.<\/p>\n\n\n\n
Prace badawcze wykaza\u0142y, \u017ce sukcynit w Mo\u017cd\u017canowie znajduje si\u0119 na kilku poziomach: p\u0142ytko pod powierzchni\u0105 w osadach czwartorz\u0119dowych (w przetransportowanych przez lodowiec krach) oraz g\u0142\u0119boko poni\u017cej 100 m w osadach paleoge\u0144skich, czyli w \u201eniebieskiej ziemi\u201d b\u0119d\u0105cej przed\u0142u\u017ceniem z\u0142o\u017ca sambijsko-ch\u0142apowskiego. Z\u0142o\u017ce bursztynu w Mo\u017cd\u017canowie zosta\u0142o rozpoznane na podstawie 15 wierce\u0144 (ryc. 2), przy czym cztery otwory (M-I, M-II, M-5, M-6) osi\u0105gn\u0119\u0142y sp\u0105g osad\u00f3w buduj\u0105cych kr\u0119 paleoge\u0144sk\u0105, a otwory M-I i M-II przebi\u0142y ca\u0142y kompleks utwor\u00f3w czwartorz\u0119dowych i osi\u0105gn\u0119\u0142y osady paleoge\u0144skie le\u017c\u0105ce in situ (B\u0142aszak, 1987). Utwory kry glacjalnej reprezentowane przez szarozielone mu\u0142ki piaszczyste i piaski mu\u0142kowate z glaukonitem, muskowitem i bursztynem, laminowane piaskiem z i\u0142em, miejscami nieco zw\u0119glone, z roztartymi szcz\u0105tkami ro\u015blinnymi, ksylitem i uw\u0119glonym detrytusem. Analiza rdzeni wykaza\u0142a r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119powanie w profilu kry s\u0142abo wysortowanych, r\u00f3\u017cnoziarnistych piask\u00f3w kwarcowych ze \u017cwirem, w\u0119glem brunatnym oraz agregatami \u017celazistymi i manganowymi. Utwory porwaka glacjalnego s\u0105 silnie zaburzone glacitektonicznie i zlustrowane, z widocznymi p\u0142aszczyznami \u015blizgowymi (B\u0142aszak, 1987).<\/p>\n\n\n\n
Udokumentowane kry paleoge\u0144skie zalegaj\u0105 na niewielkiej g\u0142\u0119boko\u015bci 2,5 \u2013 6,0 m (wg. Uniejewskiej od 1,7 m) poni\u017cej powierzchni terenu. Mi\u0105\u017cszo\u015b\u0107 \u201eniebieskiej ziemi\u201d wyst\u0119puj\u0105cej w krach w Mo\u017cd\u017canowie osi\u0105ga warto\u015bci pomi\u0119dzy 12,4 \u2013 33,8 m. Sp\u0105g paleoge\u0144skiej kry glacjalnej znajduje si\u0119 na g\u0142\u0119boko\u015bci 18,4 \u2013 37,3 m poni\u017cej powierzchni terenu (\u015brednio 27,3 m p.p.t.). Wiek osad\u00f3w B\u0142aszak (1987) okre\u015bli\u0142a na dolny oligocen, przy czym najprawdopodobniej s\u0105 to jednak osady g\u00f3rnoeoce\u0144skie lub z pogranicza eocenu i oligocenu. Stropow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 badanej kry stanowi\u0105 utwory m\u0142odsze \u2013 mioce\u0144skie i s\u0105 one wykszta\u0142cone w postaci czarnych i ciemnobr\u0105zowych mu\u0142k\u00f3w w\u0119glistych. Budow\u0119 geologiczn\u0105 z\u0142o\u017ca bursztynu i lokalizacj\u0119 wykonanych wierce\u0144 przedstawiono na przekroju geologicznym: pod\u0142u\u017cnym i poprzecznym (ryc. 3) i mapie (ryc. 2). Wielko\u015b\u0107 bursztynu wyst\u0119puj\u0105cego w Mo\u017cd\u017canowie waha si\u0119 od 2 mm do 7 cm. Generalnie przewa\u017caj\u0105 ziarna drobne, jednak du\u017cy wagowo udzia\u0142 frakcji grubych powy\u017cej 20 mm, pozytywnie \u015bwiadczy o jako\u015bci z\u0142o\u017ca. Dominuje bursztyn przejrzysty, ostrokraw\u0119dzisty, cz\u0119sto otoczony kor\u0105 zwietrzelinow\u0105. Powierzchnia bry\u0142ek jest pokryta licznymi bruzdami, niekiedy wype\u0142nionymi substancj\u0105 ilast\u0105 (ryc.4). Przeprowadzone badania geologiczne pozwoli\u0142y oszacowa\u0107 zasoby surowca, ci\u0105gle jeszcze oczekuj\u0105cego na eksploatacj\u0119 na blisko 20 ton (B\u0142aszak, 1987). Niestety pewnym utrudnieniem dla ewentualnej eksploatacji jest znaczny udzia\u0142 materia\u0142u gliniastego w z\u0142o\u017cu oraz brak dost\u0119pu do zbiornika wody, co umo\u017cliwi\u0142oby wydobycie metod\u0105 hydrauliczn\u0105. Obecnie w okolicach Mo\u017cd\u017canowa, poza terenem przebadanym w ubieg\u0142ym wieku, prowadzone s\u0105 intensywne prace poszukiwawcze z\u0142\u00f3\u017c bursztynu (informacja od geologa wojew\u00f3dzkiego M. Kowalskiego). Czas poka\u017ce, czy zostan\u0105 one uwie\u0144czone sukcesem.<\/p>\n\n\n\n
Mo\u017cd\u017canowo stanowi nie tylko potencjalny obszar inwestycji wydobywczych, lecz tak\u017ce unikaln\u0105 atrakcj\u0119 geoturystyczn\u0105. Na obszarze dawnej kopalni bursztynu w Mo\u017cd\u017canowie zatwierdzono na mocy Rozporz\u0105dzenia Wojewody Pomorskiego z dnia 07.11.2001 stanowisko dokumentacyjne przyrody nieo\u017cywionej. Lokalizacja geostanowiska przedstawiona w Geoserwisie Mapy, Generalnej Dyrekcji Ochrony \u015arodowiska (GDO\u015a), nie pokrywa si\u0119 jednak z rzeczywisto\u015bci\u0105. Zachowane wyrobiska znajduj\u0105 si\u0119 w obr\u0119bie zadrzewie\u0144 na terenie rolnym, natomiast na mapie GDO\u015a za dawn\u0105 kopalni\u0119 bursztynu uznano malowniczy szpaler posadzony wzd\u0142u\u017c okr\u0119gu, na terenie posiad\u0142o\u015bci bursztynnika N. Kalskiego. Na zdj\u0119ciach lotniczych miejsce to, ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j kulisty kszta\u0142t przypomina wyrobisko pog\u00f3rnicze bursztynu (ryc. 2).<\/p>\n\n\n\n
Geostanowisko Mo\u017cd\u017canowo znajduje si\u0119 w \u201eKatalogu obiekt\u00f3w geoturystycznych w Polsce\u201d (S\u0142omka i in., 2006), z tego powodu jest dosy\u0107 znane i cz\u0119sto odwiedzane m.in. przez nauczycieli akademickich, student\u00f3w i pasjonat\u00f3w geologii. Na dawne wydobycie bursztynu nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 \u015blady wsp\u00f3\u0142czesnej, prowadzonej w XX w. legalnej i \u201edzikiej\u201d (niekontrolowanej) eksploatacji. \u015alady dawnej eksploatacji s\u0105 widoczne w obr\u0119bie zadrzewie\u0144 \u015br\u00f3dpolnych, s\u0105 to niewielkie nieregularne, lejkowate wyrobiska o \u015brednicy kilku metr\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n
Zachowanie dziedzictwa geologicznego i kulturalnego Mo\u017cd\u017canowa powinno stanowi\u0107 priorytet dla w\u0142adz lokalnych. Miejsce to oferuje r\u00f3wnie\u017c unikatowe oraz innowacyjne mo\u017cliwo\u015bci inwestycyjne w zakresie geoturystyki.<\/p>\n\n\n\n
B\u0142aszak M., 1987, Bursztyn w osadach trzeciorz\u0119dowych w okolicy Mo\u017cd\u017canowa ko\u0142o S\u0142upska. Biul. Pa\u0144stw. Inst. Geol. 356: 103-119, Warszawa. Mo\u017cd\u017canowo stanowi nie tylko potencjalny obszar inwestycji wydobywczych, lecz tak\u017ce unikaln\u0105 atrakcj\u0119 geoturystyczn\u0105.<\/p>","protected":false},"featured_media":26929,"parent":0,"menu_order":0,"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"slim_seo":{"title":"Mo\u017cd\u017canowo w rejonie S\u0142upska \u2013 geologia plejstoce\u0144skiego z\u0142o\u017ca bursztynu i historia jego eksploatacji - Amber Portal","description":"Mo\u017cd\u017canowo stanowi nie tylko potencjalny obszar inwestycji wydobywczych, lecz tak\u017ce unikaln\u0105 atrakcj\u0119 geoturystyczn\u0105."}},"tags":[],"lokalizacja":[],"temat":[223],"class_list":["post-17376","bursztyn","type-bursztyn","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","temat-bursztyn-baltycki"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/bursztyn\/17376","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/bursztyn"}],"about":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/bursztyn"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/26929"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17376"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17376"},{"taxonomy":"lokalizacja","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/lokalizacja?post=17376"},{"taxonomy":"temat","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/temat?post=17376"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Literature:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Kosmowska-Ceranowicz B., 1989, Tajemnice bursztynu. Warszawa. Sport i Turystyka.
Kosmowska-Ceranowicz B. (red.), 2002, Znaleziska i dawne kopalnie bursztynu w Polsce, 158, Biblioteka Kurpiowska im. Stacha Konwy, \u0141om\u017ca.
Kramarska R., Kasi\u0144ski J., R., Sivkov V., 2008, Bursztyn paleoge\u0144ski in situ w Polsce i krajach o\u015bciennych \u2013 geologia, eksploatacja, perspektywy. G\u00f3rnictwo Odkrywkowe 50, 2\u20133: 97\u2013110. Wroc\u0142aw.
Ma\u0142ka A., 2010, Dawne kopalnie i metody eksploatacji z\u0142\u00f3\u017c bursztynu ba\u0142tyckiego. Biuletyn Pa\u0144stwowego Instytutu Geologicznego, 439: 491\u2013506, Warszawa.
Ma\u0142ka A., 2015, \u015aladami bursztynowego g\u00f3rnictwa w woj. pomorskim. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica 22 \u2013 Geografia historyczna & HGIS. \u0141\u00f3d\u017a: 65\u201386.
S\u0142omka T., Kici\u0144ska-\u015awiderska A., Doktor M., Joniec A., 2006, Katalog obiekt\u00f3w geoturystycznych w Polsce, 170\u2013171, Krak\u00f3w.
Uniejewska M., Nosek M., 1982, Szczeg\u00f3\u0142owa mapa geologiczna Polski w skali 1: 50 000 ark. Ustka (9), Wydawnictwa Geologiczne.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"