{"id":16598,"date":"2013-11-09T18:52:49","date_gmt":"2013-11-09T17:52:49","guid":{"rendered":"https:\/\/wp.amber.com.pl\/szlaki-bursztynowe-w-pradziejach-europy-srodkowej-zarys-problematyki\/"},"modified":"2025-11-09T19:34:13","modified_gmt":"2025-11-09T18:34:13","slug":"szlaki-bursztynowe-w-pradziejach-europy-srodkowej-zarys-problematyki","status":"publish","type":"bursztyn","link":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/bursztyn\/szlaki-bursztynowe-w-pradziejach-europy-srodkowej-zarys-problematyki\/","title":{"rendered":"Szlaki bursztynowe w pradziejach Europy \u015arodkowej \u2013 zarys problematyki"},"content":{"rendered":"

W literaturze oraz powszechnym rozumieniu uto\u017csamiany on jest z funkcjonowaniem szlak\u00f3w bursztynowych. <\/em>Poj\u0119cie to nale\u017cy jednak rozumie\u0107 nie jako rzeczywista sie\u0107 dr\u00f3g z faktoriami kupieckimi, lecz jako najbardziej prawdopodobne kierunki dystrybucji od grup pozyskuj\u0105cych bursztyn do u\u017cytkownik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Najstarsze znaleziska bursztynu zwi\u0105zanego z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 cz\u0142owieka pochodz\u0105 z g\u00f3rnego paleolitu. Najnowsze badania w Nowej Wsi pow. Boles\u0142awiec pozwalaj\u0105 z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem odnie\u015b\u0107 je do kultury Federmesser3<\/sup>. Dowody zwi\u0105zane ze zorganizowanym pozyskiwaniem i dystrybucj\u0105 omawianego surowca pochodz\u0105 ze schy\u0142kowego neolitu4<\/sup>. Wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 one z po\u0142udniowo-wschodnimi pobrze\u017cami Ba\u0142tyku i \u017bu\u0142awami Wi\u015blanymi zamieszkanymi przez ludno\u015b\u0107 kultur: amfor kulistych i rzucewskiej. W okolicach Sandomierza przebywa\u0142y spo\u0142eczno\u015bci kultury z\u0142ockiej, kt\u00f3ra zar\u00f3wno u\u017cytkowa\u0142a bursztyn, jak te\u017c po\u015bredniczy\u0142a w dalszej jego dystrybucji na po\u0142udnie. W tym przypadku arteri\u0105 komunikacyjn\u0105 by\u0142a najpewniej Wis\u0142a. Na terenie Polski mo\u017cna w omawianym czasie wyr\u00f3\u017cni\u0107 dwa boczne odga\u0142\u0119zienia \u201eszlaku neolitycznego\u201d \u2013 obydwa wiod\u0105 z teren\u00f3w nad doln\u0105 Wis\u0142\u0105. Jeden z nich prowadzi przez Mazury, na p\u00f3\u0142nocny-wsch\u00f3d5<\/sup>, drugi za\u015b przez Kujawy w dorzecze \u015brodkowej Warty6<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

W epoce br\u0105zu mamy do czynienia ze zmianami, kt\u00f3re utrzymaj\u0105 si\u0119, poza nielicznymi epizodami, a\u017c do ko\u0144ca pradziej\u00f3w. Polegaj\u0105 one na zmniejszeniu roli osi Wis\u0142y (wyj\u0105tek stanowi tylko dolny jej bieg) jako g\u0142\u00f3wnego kierunku dystrybucji, a przej\u0119cie tej funkcji przez Note\u0107, Wart\u0119 i Odr\u0119. W epoce br\u0105zu mo\u017cna tak\u017ce wskaza\u0107 dwa okresy zwi\u0105zane z r\u00f3\u017cnym nasileniem dystrybucji bursztynu. Pierwszy z nich zwi\u0105zany jest z wczesn\u0105 epok\u0105 br\u0105zu i odznacza si\u0119 intensywno\u015bci\u0105 eksportu. Bursztyn pozyskiwany nadal nad Ba\u0142tykiem trafia\u0142 przez Kujawy do spo\u0142eczno\u015bci kultury unietyckiej, wchodz\u0105cych w sk\u0142ad formuj\u0105cej si\u0119 \u015brodkowoeuropejskiej protocywilizacji wczesnej epoki br\u0105zu7<\/sup>. Ludno\u015b\u0107 ostatniego z wymienionych ugrupowa\u0144 cz\u0119\u015b\u0107 surowca zatrzymywa\u0142a na w\u0142asne potrzeby, a reszt\u0119 eksportowa\u0142a dalej8<\/sup>. W omawianym czasie tak\u017ce w kr\u0119gu kultur \u015br\u00f3dziemnomorskich, bursztyn by\u0142 surowcem niezwykle cennym, a co za tym idzie poszukiwanym9<\/sup>. Najpewniej \u201eszlaki\u201d przebiega\u0142y wzd\u0142u\u017c rzek do Morza Czarnego, Egejskiego i Adriatyckiego10<\/sup>. By\u0107 mo\u017ce o zorganizowanej formie obrotu bursztynem na wspomnianym szlaku mog\u0105 \u015bwiadczy\u0107 tzw. idole chlebkowate, <\/i>kt\u00f3re wed\u0142ug cz\u0119\u015bci badaczy, na podstawie analogii ze wschodniej cz\u0119\u015bci basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego, s\u0142u\u017cy\u0142y do rejestrowania i kwitowania transakcji handlowych11<\/sup>. Skupiska takich artefakt\u00f3w znane s\u0105 g\u0142\u00f3wnie z obszar\u00f3w mi\u0119dzy Padem a Alpami oraz nad \u015brodkowym Dunajem, a dwa analogiczne idole<\/i> pochodz\u0105 tak\u017ce z mi\u0119dzyrzecza Wis\u0142y i Odry12<\/sup>. Ich rozprzestrzenienie pokrywa si\u0119 zatem ze stref\u0105 funkcjonowania wczesnobr\u0105zowego szlaku bursztynowego<\/i>, co mo\u017cna by \u0142\u0105czy\u0107 ze zorganizowanym obrotem bursztynem. Odkryty w 2011 roku w Wieliszewie ko\u0142o Warszawy depozyt, w sk\u0142ad kt\u00f3rego poza ceramik\u0105 i wytworami krzemiennymi wchodzi\u0142y r\u00f3wnie\u017c paciorki bursztynowe pochodz\u0105ce z kultury unietyckiej lub iwie\u0144skiej, wskazuje na istnienie regionalnego szlaku (szlak\u00f3w ?) o przebiegu r\u00f3wnole\u017cnikowym. <\/p>\n\n\n\n

Drugi z wymienionych okres\u00f3w zwi\u0105zany g\u0142\u00f3wnie z dominacj\u0105 kultury \u0142u\u017cyckiej, z kt\u00f3rej pochodzi stosunkowo niewiele znalezisk bursztynu. Paradoksalnie w tym czasie na po\u0142udniu Europy surowiec ten by\u0142 nadal ceniony, a odkrycia na cmentarzyskach wskazuj\u0105 na du\u017cy jego nap\u0142yw. Mo\u017cna zatem przyj\u0105\u0107, \u017ce niemal w ca\u0142o\u015bci trafia\u0142 do Europy po\u0142udniowej, gdzie wytwarzano z niego charakterystyczne dla tego obszaru cylindryczne paciorki z dookolnymi \u017ceberkami. Znane s\u0105 one z Krety, Rodos, Syrii, zachodnich Ba\u0142kan\u00f3w, Italii, Sardynii oraz Ukrainy13<\/sup>. Brak miejsc, kt\u00f3re mo\u017cna wskaza\u0107 jako etapy po\u015brednie na drodze dystrybucji uniemo\u017cliwiaj\u0105 wskazanie najbardziej prawdopodobnego szlaku lub szlak\u00f3w transportu. Ostatnio wskazywany jest Wo\u0142y\u0144 jako o\u015brodek wydobycia alternatywny dla nadba\u0142tyckiego14<\/sup>. St\u0105d w\u0142a\u015bnie bursztyn mia\u0142by trafia\u0107 w stref\u0119 zdominowan\u0105 przez cywilizacje basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego i Czarnego. Jednak w \u015bwietle braku jakichkolwiek dowod\u00f3w archeologicznych na pradziejowe wydobycie omawianego surowca na Wo\u0142yniu, prezentowan\u0105 koncepcj\u0119 mo\u017cna potraktowa\u0107 jako za\u0142o\u017cenie czysto teoretyczne. <\/p>\n\n\n\n

We wczesnej epoce \u017celaza zainteresowanie bursztynem nasili\u0142o si\u0119. Surowiec dociera\u0142 z po\u0142udniowo-wschodnich pobrze\u017cy Ba\u0142tyku, przez doln\u0105 Wis\u0142\u0119, dorzecze Warty, Odry i \u015brodkow\u0105 \u0141ab\u0119 do strefy podalpejskiej i dalej do p\u00f3\u0142nocnej Italii. Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a w tym wypadku ludno\u015b\u0107 zwi\u0105zana z kr\u0119giem cywilizacji halsztackiej, kt\u00f3rej stanowiska bogate w wyroby bursztynowe zosta\u0142y niedawno odkryte w okolicach Wroc\u0142awia15<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

W okresie dominacji Celt\u00f3w, a po ich upadku Imperium Rzymskiego, mamy do czynienia ze zorganizowanym handlem dalekosi\u0119\u017cnym potwierdzonym nie tylko znaleziskami archeologicznymi, lecz tak\u017ce \u017ar\u00f3d\u0142ami pisanymi. Na terenie W\u0119gier, Czech i Moraw oraz na \u015al\u0105sku funkcjonowa\u0142y pracownie bursztyniarskie i towarzysz\u0105ce im sk\u0142ady surowca z Hradi\u015bte ko\u0142o Stradonic, Starego Hradiska, Wroc\u0142awia-Partynic16<\/sup>. Od za\u0142o\u017cenia w II w. p. Chr. kolonii rzymskiej w Akwilei sta\u0142a si\u0119 ona centrum obrotu bursztynem, sk\u0105d bra\u0142y pocz\u0105tek wyprawy na p\u00f3\u0142noc17<\/sup>. W obr\u0119bie pa\u0144stwa rzymskiego mo\u017cna wskaza\u0107 do\u015b\u0107 precyzyjnie szlaki, kt\u00f3re wi\u0105za\u0142y si\u0119 z sieci\u0105 doskona\u0142ych dr\u00f3g \u0142\u0105cz\u0105cych o\u015brodki miejskie takie jak: Virunum, Lentio, Emova, Poetovio, Savaria, Scarbantia, Carnuntum. Jeden z nich przebiega\u0142 dalej wzd\u0142u\u017c We\u0142tawy do \u015brodkowych Czech, nast\u0119pnie w g\u00f3r\u0119 \u0141aby przez \u0141u\u017cyce i Dolny \u015al\u0105sk w d\u00f3\u0142 Odry ku Warcie i dalej ku dolnej Wi\u015ble z odga\u0142\u0119zieniem na Sambi\u0119. Drugi, po przekroczeniu granicy na Dunaju w okolicach Carnuntum, prowadzi\u0142 wzd\u0142u\u017c Morawy do Bramy Morawskiej i dalej na p\u00f3\u0142noc wzd\u0142u\u017c Warty, przez Kujawy do uj\u015bcia Wis\u0142y i na Sambi\u0119. Cz\u0119\u015b\u0107 badaczy wskazuje na istnienie jeszcze trzeciego \u201ewschodniego\u201d szlaku \u0142\u0105cz\u0105cego po\u0142udniowo-wschodnie pobrze\u017ca Ba\u0142tyku: przez Mazury, p\u00f3\u0142nocne Mazowsze, wzd\u0142u\u017c Bugu do Karpat, a tam przez prze\u0142\u0119cze i Siedmiogr\u00f3d na po\u0142udnie do wybrze\u017cy Adriatyku18<\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

W tym czasie mamy r\u00f3wnie\u017c do czynienia w Europie \u015brodkowej z lokalnymi odga\u0142\u0119zieniami g\u0142\u00f3wnych szlak\u00f3w. Jedno z nich bieg\u0142o na Mazowsze, gdzie w okolicach Warszawy funkcjonowa\u0142y liczne osady zwi\u0105zane z pr\u0119\u017cnym o\u015brodkiem hutnictwa \u017celaza. <\/p>\n\n\n\n

Niepokoje spo\u0142eczne w okresie w\u0119dr\u00f3wek lud\u00f3w zburzy\u0142y istniej\u0105cy porz\u0105dek spo\u0142eczno-polityczny, przyczyniaj\u0105c si\u0119 w wielu wypadkach do zmian powi\u0105za\u0144 gospodarczych, a co za tym idzie, zaniku istniej\u0105cych w Europie szlak\u00f3w handlowych. We wczesnym \u015bredniowieczu zupe\u0142nie nowe uk\u0142ady polityczne i handlowe doprowadzi\u0142y do ca\u0142kowitego zaniku dystrybucji bursztynu w Europie \u015brodkowej. By\u0142 nadal by\u0142 obiektem handlu, lecz szlak przebiega\u0142 Morzem Ba\u0142tyckim i rzekami Europy Wschodniej \u2013 tzw. \u201eszlak od Wareg\u00f3w do Grek\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Literature:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Clark J. G. D., 1957. Europa przedhistoryczna. Podstawy gospodarcze. Warszawa PIW, : 217-234; GIMBUTAS M., 1965. Bronze Age Cultures in central and eastern Europe. Paris-Haga-London, 32n,; MACHNIK J., 1978. Wczesny okres epoki br\u0105zu. W: A. Gardawski, j. Kowalczyk, Prahistoria ziem polskich<\/i>, t. III. Wczesna epoka br\u0105zu<\/i>. Wroc\u0142aw: Ossolineum. 19-26, ryc.7; Bukowski Z., 1998. Pomorze w epoce br\u0105zu w \u015bwietle dalekosi\u0119\u017cnych kontakt\u00f3w wymiennych. Gda\u0144sk Gda\u0144skie Towarzystwo Naukowe & Zbigniew Bukowski.<\/li>\n\n\n\n
  2. GIMBUTAS M., 1965. Bronze Age Cultures in central and eastern Europe. Paris-Haga-London,: fig. 15; Wielowiejski J.,1980. G\u0142\u00f3wny szlak bursztynowy w czasach Cesarstwa Rzymskiego. Wroc\u0142aw: Ossolineum; Bukowski Z., 2002. Znaleziska bursztynu w zespo\u0142ach z epoki br\u0105zu i z wczesnej epoki \u017celaza z dorzecza Odry oraz Wis\u0142y. Warszawa IAiE PAN; Mazurowski r. F., 2005. Rola \u017bu\u0142aw Wi\u015blanych w rozwoju prehistorycznego bursztyniarstwa i kontakt\u00f3w wymiennych z interiorem. . W: B. Kosmowska-Ceranowicz, W. Gier\u0142owski, Bursztyn pogl\u0105dy opinie.<\/i> Gda\u0144sk, : 111-116; Czebreszuk J., 2011. Bursztyn w kulturze myke\u0144skiej. Pozna\u0144. Wydawnictwo Pozna\u0144skie, 158-162<\/li>\n\n\n\n
  3. Burdukiewicz J. M., Furmanek M.. Wielokulturowe stanowisko Nowa Wie\u015b 2 powiat Boles\u0142awiec. W:\u201eArcheologiczne zeszyty autostradowe Z. 6 Badania na autostradzie A4<\/i>\u201d cz\u0119\u015b\u0107 IV, Wroc\u0142aw 2007, 84-86, ryc. 42, 43)<\/li>\n\n\n\n
  4. Mazurowski r. F., 2005. \u017bu\u0142awski region bursztyniarski sprzed 4500 lat. iW: B. Kosmowska-Ceranowicz, W. Gier\u0142owski, Bursztyn pogl\u0105dy opinie.<\/i> Gda\u0144sk, 108-110.<\/li>\n\n\n\n
  5. Manasterski D., 2009. Pojezierze Mazurskie u schy\u0142ku neolitu i na pocz\u0105tku epoki br\u0105zu w \u015bwietle zespo\u0142\u00f3w typu Z\u0105bie-Szestno. Warszawa IA UW, 91-94.<\/li>\n\n\n\n
  6. Czebreszuk J., 2011. Bursztyn w kulturze myke\u0144skiej. Pozna\u0144. Wydawnictwo Pozna\u0144skie, 41.<\/li>\n\n\n\n
  7. Czebreszuk J., 2011. Bursztyn w kulturze myke\u0144skiej. Pozna\u0144. Wydawnictwo Pozna\u0144skie, 47; Makarowicz P., 1998. Rola spo\u0142eczno\u015bci kultury iwie\u0144skiej w genezie trzcinieckiego kr\u0119gu kulturowego. Pozna\u0144 UAM, 253-254; Manasterski D., 2009. Pojezierze Mazurskie u schy\u0142ku neolitu i na pocz\u0105tku epoki br\u0105zu w \u015bwietle zespo\u0142\u00f3w typu Z\u0105bie-Szestno. Warszawa IA UW, 145-146, tam dalsza literatura).<\/li>\n\n\n\n
  8. Bukowski Z., 2002. Znaleziska bursztynu w zespo\u0142ach z epoki br\u0105zu i z wczesnej epoki \u017celaza z dorzecza Odry oraz Wis\u0142y. Warszawa IAiE PAN 54-55; Czebreszuk J., 2011. Bursztyn w kulturze myke\u0144skiej. Pozna\u0144. Wydawnictwo Pozna\u0144skie, 56.<\/li>\n\n\n\n
  9. Czebreszuk J., 2011. Bursztyn w kulturze myke\u0144skiej. Pozna\u0144. Wydawnictwo Pozna\u0144skie, p. 103n.<\/li>\n\n\n\n
  10. Czebreszuk J., 2011. Bursztyn w kulturze myke\u0144skiej. Pozna\u0144. Wydawnictwo Pozna\u0144skie, s. 158-162, ryc. 32.<\/li>\n\n\n\n
  11. Fogel J., Langer J. J., 1999. Europejskie \u201cidole chlebkowate\u201d z wczesnej epoki br\u0105zu. Pr\u00f3ba nowej interpretacji tre\u015bci metodami matematycznymi. Folia Praehistorica Posnaniensia<\/i> 9, 87-99.<\/li>\n\n\n\n
  12. Kaczmarek M., 2012. Epoka br\u0105zu na Nizinie Wielkopolsko-Kujawskiej w \u015bwietle interregionalnych kontakt\u00f3w wymiennych, Pozna\u0144, ryc. 48.<\/li>\n\n\n\n
  13. Choi\u0144ska-Bochdan E., 2003. Bursztyn w kulturze. w: H. Paner, B. Kosmowska-Ceranowicz. Z bursztynem przez tysi\u0105clecia<\/i>. Muzeum Archeologiczne w Gda\u0144sku, ryc. II.38.<\/li>\n\n\n\n
  14. Czebreszuk J., 2012. Przyczynek do bada\u0144 nad genez\u0105 bursztynu w kulturze myke\u0144skiej. Prace Muzeum Ziemi <\/i>Nr 50 (w druku).<\/li>\n\n\n\n
  15. GEDIGA B., 2007. Problemy obrazu kultury wczesnej epoki \u017celaza na \u015al\u0105sku w \u015bwietle nowych bada\u0144 terenowych. \u015al\u0105skie Sprawozdania Archeologiczne<\/i>. vol. 49, 123-146.<\/li>\n\n\n\n
  16. Choi\u0144ska-Bochdan E., 2003. Bursztyn w kulturze. w: H. Paner, B. Kosmowska-Ceranowicz. Z bursztynem przez tysi\u0105clecia<\/i>. Muzeum Archeologiczne w Gda\u0144sku, p. 68-73.<\/li>\n\n\n\n
  17. Wielowiejski J.,1980. G\u0142\u00f3wny szlak bursztynowy w czasach Cesarstwa Rzymskiego. Wroc\u0142aw: Ossolineum<\/li>\n\n\n\n
  18. Okulicz-Kozaryn J., Nowakowski W., 1996. In search of the Amber Routes. Traces of contacts between South-Eastern Coasts of the Baltic Sea and Celto-Illyrian and Dacian territories. W: Kontakte l\u00e4ngs der Bernsteinstrasse (zwischen Caput Adriae und den Ostseegebieten) in der Zeit um Christi Geburt.<\/i> Krak\u00f3w, 157-170.
    <\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    The article appeared in the publication summarising the International Amber Researchers Symposium <\/strong><\/em>Deposits - collections - market<\/strong> during the fair Amberif<\/a> 2013.<\/strong><\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Truizmem jest ju\u017c dzisiaj stwierdzenie, \u017ce spo\u0142eczno\u015bci pradziejowe Europy \u015arodkowej utrzymywa\u0142y ze sob\u0105 kontakty handlowe. W wielu przypadkach celem by\u0142 obr\u00f3t bursztynem, zar\u00f3wno jako surowcem, jak te\u017c gotowymi wyrobami.<\/p>","protected":false},"featured_media":16597,"parent":0,"menu_order":0,"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"slim_seo":{"title":"Szlaki bursztynowe w pradziejach Europy \u015arodkowej \u2013 zarys problematyki - Amber Portal","description":"Truizmem jest ju\u017c dzisiaj stwierdzenie, \u017ce spo\u0142eczno\u015bci pradziejowe Europy \u015arodkowej utrzymywa\u0142y ze sob\u0105 kontakty handlowe. W wielu przypadkach celem by\u0142 obr\u00f3t"}},"tags":[],"lokalizacja":[],"temat":[223],"class_list":["post-16598","bursztyn","type-bursztyn","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","temat-bursztyn-baltycki"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/bursztyn\/16598","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/bursztyn"}],"about":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/bursztyn"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16597"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16598"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16598"},{"taxonomy":"lokalizacja","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/lokalizacja?post=16598"},{"taxonomy":"temat","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/temat?post=16598"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}