Po zaj\u0119ciu tych ziem przez Krzy\u017cak\u00f3w to w\u0142a\u015bnie oni stali si\u0119 wy\u0142\u0105cznym dysponentem surowca. Jeszcze w 1312 r., by\u0107 mo\u017ce nie zdaj\u0105c sobie w pe\u0142ni sprawy z warto\u015bci tego materia\u0142u, wielki mistrz Karol z Trewiru potwierdzi\u0142 nadane wcze\u015bniej rybakom z Osieku prawo do zbierania bursztynu, w zamian za daniny na rzecz Zakonu. Gdy jednak Krzy\u017cacy zorientowali si\u0119, jak du\u017ce dochody przynosi handel surowcem, zmonopolizowali zar\u00f3wno wydobycie, jak i handel bursztynem. <\/p>\n\n\n\n
Handlem oraz wywozem bursztynu poza granice pa\u0144stwa zakonnego zarz\u0105dza\u0142 wielki szafarz, kt\u00f3rego siedzib\u0105 by\u0142 zamek w Kr\u00f3lewcu, natomiast dochody ze sprzeda\u017cy nale\u017ca\u0142y do wielkiego marsza\u0142ka Zakonu. W konwencie kr\u00f3lewieckim powo\u0142ano tak\u017ce urz\u0105d mistrza bursztyniarskiego (Bernsteinmeister), kt\u00f3ry nadzorowa\u0142 pozyskiwanie bursztynu z wybrze\u017cy nale\u017c\u0105cych do komturstwa. Jego siedzib\u0105 by\u0142 zamek w Lochstedt na Sambii (obecnie w\u0142a\u015bciwie niezachowany zamek znany jest dzi\u0119ki rysunkom rekonstrukcyjnym Konrada Steinbrechta). Obszar obfituj\u0105cej w bursztyn Mierzei Wi\u015blanej podzielony by\u0142 pomi\u0119dzy komturstwa w Ba\u0142dze, Elbl\u0105gu, Malborku, Kr\u00f3lewcu i Gda\u0144sku.Urz\u0119dnicy odpowiedzialni za pozyskiwanie bursztynu w tych komturstwach byli zobowi\u0105zani odsprzedawa\u0107 go wy\u0142\u0105cznie wielkiemu szafarzowi. Pozyskiwaniem bursztynu w komturstwie ba\u0142gijskim zarz\u0105dza\u0142 komtur zamkowy, w Elbl\u0105gu i Szkarpawie by\u0142o to w gestii rybickich (Fischmeister).<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze w XIII wieku prawo gromadzenia bursztynu uzyskali od Zakonu tak\u017ce biskupi sambijscy. Sk\u0142adowany by\u0142 on w zamku biskupim w Fischhausen. Zgod\u0119 na pozyskiwanie bursztynu otrzyma\u0142 tak\u017ce klasztor cysters\u00f3w w Oliwie. Przywilej ten, potwierdzony przez Krzy\u017cak\u00f3w w 1342 r., cystersi zawdzi\u0119czali sprawnej polityce opata Rudgiera, kt\u00f3ry przy pomocy sfa\u0142szowanych dokument\u00f3w uzyska\u0142 w 1305 roku zgod\u0119 Wac\u0142awa III na po\u0142awianie bursztynu z cz\u0119\u015bci wybrze\u017ca Zatoki Gda\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n
Najbardziej obfite w bursztyn by\u0142y wybrze\u017ca od P\u00f3\u0142wyspu Sambijskiego, przez Mierzej\u0119 Wi\u015blan\u0105, po gda\u0144skie Stogi. Po\u0142awiacze wychodzili w morze najcz\u0119\u015bciej po sztormie, ubrani w odpowiednie stroje i wyposa\u017ceni w specjalistyczny sprz\u0119t, przede wszystkim tzw. kaszorki. Na brzegu, co sugeruj\u0105 zachowane grafiki, np. Comeniusa, pilnowa\u0142y ich stra\u017ce. Cz\u0119sto na pla\u017cy palono ogniska, by rozgrza\u0107 si\u0119 po wyj\u015bciu z wody w trakcie zimnej wiosennej czy jesiennej aury. Niekt\u00f3rzy badacze po\u0142awiaczy bursztynu nazywaj\u0105 bursztyniarzami, a artyst\u00f3w rze\u017abi\u0105cych w tym materiale okre\u015blaj\u0105 mianem bursztynnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
We wczesnym okresie bursztyn z teren\u00f3w pa\u0144stwa zakonnego eksportowany by\u0142 g\u0142\u00f3wnie do Brugii i Lubeki, gdzie dzia\u0142a\u0142y cechy bursztynnicze (odpowiednio od 1302 i 1360 r.). To g\u0142\u00f3wnie tam powstawa\u0142y r\u00f3\u017ca\u0144ce, figurki i \u201eobrazy bursztynowe\u201d, czyli p\u0142askorze\u017aby. Te dwa miasta, szczeg\u00f3lnie w XIV i XV wieku, zaspakaja\u0142y zapotrzebowanie europejskich dwor\u00f3w na wyroby z bursztynu, przede wszystkim wytwarzaj\u0105c z niego r\u00f3\u017ca\u0144ce. <\/p>\n\n\n\n
Zamek w Malborku, jako siedziba konwentu i wielkiego mistrza, prowadzi\u0142 handel bursztynem. Wzmianki o przedmiotach z bursztynu i wyp\u0142atach mistrzom bursztynniczym pojawiaj\u0105 si\u0119 na kartach malborskiej ksi\u0119gi wydatk\u00f3w, tzw. Tresslerbucha<\/i>. Ksi\u0119ga ta wymienia m.in. snycerza bursztynowego \u201eJohana z Kr\u00f3lewca\u201d, kt\u00f3remu w latach 1399-1400 kilkakrotnie wyp\u0142acano nale\u017cno\u015bci za wykonane r\u00f3\u017ca\u0144ce czy tabliczki, a nawet pensj\u0119 p\u00f3\u0142roczn\u0105. Wykona\u0142 on dwa obrazy bursztynowe, zapewne jako cze\u015b\u0107 dyptyku przeznaczonego do kaplicy prywatnej wielkiego mistrza. W rachunkach mowa te\u017c o tabliczce z bursztynu z pi\u0119cioma anio\u0142ami, trzech innych obrazkach bursztynowych, \u015bw. Weronice oraz kilku r\u00f3\u017ca\u0144cach z bia\u0142ego bursztynu, z czego jeden umieszczony by\u0142 w \u201epuszce z bia\u0142ym obrazkiem\u201d. Bursztyn, jako jeden z najwa\u017cniejszych towar\u00f3w w pa\u0144stwie krzy\u017cackim i g\u0142\u00f3wny czynnik sprawczy pot\u0119gi gospodarczej Zakonu, z pewno\u015bci\u0105 m\u00f3g\u0142 by\u0107 przechowywany w skarbcu malborskiego zamku. Niewykluczone, \u017ce na zamku dzia\u0142a\u0142y czasowo warsztaty mistrz\u00f3w bursztynnictwa. <\/p>\n\n\n\n
Bracia oraz dostojnicy zakonni u\u017cywali bursztynowych r\u00f3\u017ca\u0144c\u00f3w (paternoster\u00f3w). Ze wzgl\u0119du na ich intensywne, codzienne u\u017cywanie te \u015bredniowieczne nie przetrwa\u0142y do naszych czas\u00f3w, gdy\u017c po cz\u0119\u015bciowym starciu mog\u0142y by\u0107 zapewne u\u017cywane do spalenia w kadzidle. W Muzeum Zamkowym przechowywany jest jeden z najstarszych i najwi\u0119kszych w zbiorach \u015bwiatowych r\u00f3\u017caniec z bursztynu. Jak wskazuj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a malborskie, artystyczne przedmioty z bursztynu stanowi\u0142y element wyposa\u017cenia kaplic zamkowych i mog\u0142y stanowi\u0107 dary dyplomatyczne wielkich mistrz\u00f3w dla innych w\u0142adc\u00f3w \u015bredniowiecznej Europy. <\/p>\n\n\n\n
Najciekawszym zachowanym do dzi\u015b dzie\u0142em tego typu jest \u015bwiecznik z k\u0142\u00f3w morsa z bursztynow\u0105 figurk\u0105 Madonny, nale\u017c\u0105cy niegdy\u015b do kr\u00f3lowej Zofii Bawarskiej, obecnie w zbiorach muzeum w Bratys\u0142awie (eksponowany czasowo na wystawie w Malborku \u201eBursztynowe konteksty\u201d otwartej w listopadzie 2011 r.). Zwany dzi\u015b \u201elamp\u0105 kr\u00f3lowej Zofii\u201d, by\u0142 prawdopodobnie darem wielkiego Mistrza Konrada von Jungingena dla \u017cony Wac\u0142awa IV.
Nie wiadomo, czy wykonana z jednej bry\u0142y bursztynu przezroczystego figurka tronuj\u0105cej Madonny o wysoko\u015bci 12 cm mog\u0142a zosta\u0107 wyrze\u017abiona na terenie pa\u0144stwa zakonnego. Tw\u00f3rca by\u0142 niew\u0105tpliwie bardzo bieg\u0142ym artyst\u0105, co wida\u0107 w subtelnym opracowaniu fa\u0142d i detalu zniszczonej przez wieki rze\u017aby. Twarz Madonny, dla odr\u00f3\u017cnienia karnacji, wykonana zosta\u0142a w innym bursztynie, tzw. Knochenbernstein<\/i>, przypominaj\u0105cym nieco ko\u015b\u0107 s\u0142oniow\u0105. Figurka Madonny, mimo \u017ce powsta\u0142a podobnie jak poz\u0142acany baldachim ok. roku 1400, na co wskazuj\u0105 cechy stylistyczne, nie by\u0142a oryginalnie cz\u0119\u015bci\u0105 \u015bwiecznika. Inskrypcja m\u00f3wi o \u015bw. Katarzynie, kt\u00f3rej figura, jeszcze w XV w. b\u0105d\u017a w pocz\u0105tku XVI w., musia\u0142a zosta\u0107 zast\u0105piona postaci\u0105 zachowanej do dzi\u015b Madonny.<\/p>\n\n\n\n
Po wojnie trzynastoletniej organizacja pozyskiwania i handlu bursztynem zmieni\u0142a si\u0119 nieznacznie. Nadal istnia\u0142 urz\u0105d mistrza bursztyniarskiego, dochody ze sprzeda\u017cy bursztynu nale\u017ca\u0142y za\u015b bezpo\u015brednio do wielkiego mistrza, rezyduj\u0105cego od 1457 r. w Kr\u00f3lewcu. W dokumentach kr\u00f3lewieckich wymieniany jest bursztynnik Hilger, by\u0107 mo\u017ce autor jedynego zachowanego \u015bredniowiecznego reliefu w bursztynie, obecnie w zbiorach Deutsches Bernsteinmuseum w Ribnitz-Damgarten. <\/p>\n\n\n\n
W ostatniej \u0107wierci XV wieku w S\u0142upsku i Gda\u0144sku powsta\u0142y organizacje zrzeszaj\u0105ce bursztynnik\u00f3w. Pierwszym znanym z imienia i nazwiska gda\u0144skim bursztynnikiem by\u0142 Paul Slogelt. Kolejne cechy powsta\u0142y w Elbl\u0105gu, Koszalinie i Ko\u0142obrzegu. Przy tak ma\u0142ej liczbie zachowanych zabytk\u00f3w trudno okre\u015bli\u0107, w kt\u00f3rym z o\u015brodk\u00f3w mog\u0142y powsta\u0107 niezachowane rze\u017aby znane ze zdj\u0119\u0107 przedwojennej publikacji Alfreda Rohde, przedwojennego dyrektora muzeum bursztynu w Kr\u00f3lewcu, takie jak \u015bw. Barbara z ko\u015bcio\u0142a NMP w Gda\u0144sku czy Madonna z Kamienia Pomorskiego. Jedno jest pewne \u2013 powstanie cech\u00f3w poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 prze\u0142amanie krzy\u017cackiego monopolu na pozyskiwanie bursztynu, co doprowadzi\u0142o do sporu mi\u0119dzy Zakonem a wielkimi miastami pruskimi. <\/p>\n\n\n\n
W Kr\u00f3lewcu wprawdzie a\u017c do XVII w. nie istnia\u0142a gildia bursztynnik\u00f3w, ale pocz\u0105wszy od XVI w. Hohenzollernowie \u2013 najpierw Albrecht, jeszcze jako wielki mistrz, a nast\u0119pnie ju\u017c jako ksi\u0105\u017c\u0119 pruski \u2013 zatrudniali artyst\u00f3w, dzia\u0142aj\u0105cych na ich zlecenie. W pierwszej po\u0142owie XVII w. pot\u0119g\u0119 i nowatorstwo o\u015brodka kr\u00f3lewieckiego rozs\u0142awi\u0142 m.in. Georg Schreiber, ale jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 to ju\u017c pocz\u0105tek zupe\u0142nie nowej epoki \u2013 z\u0142otego wieku bursztynnictwa. Czas nowo\u017cytnego rozkwitu sztuki bursztynniczej bogato ilustrowany jest najcenniejszymi zabytkami na wystawie \u201eBursztynowe konteksty\u201d<\/a>, na kt\u00f3r\u0105 serdecznie zapraszam do Muzeum Zamkowego w Malborku.<\/p>\n\n\n\n