W Gda\u0144sku osiedlali si\u0119 na terenie Prawego Miasta (od 1350 r.). W 1526 r. znanych by\u0142o 46 rzemie\u015blnik\u00f3w, co dla tego zawodu okaza\u0142o si\u0119 liczb\u0105 wysok\u0105; w\u0142adze cechu wyst\u0105pi\u0142y wi\u0119c do rady miasta o ograniczenie liczby dzia\u0142aj\u0105cych warsztat\u00f3w do 40. Zbyt wysoka, w mniemaniu cechu, liczba mistrz\u00f3w spowodowa\u0142a ograniczenie przyjmowania nowych cz\u0142onk\u00f3w. Czekano na \u015bmier\u0107 starego mistrza, na zwolnienie miejsca, a w\u00f3wczas pierwszy z listy oczekuj\u0105cych mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zostania cz\u0142onkiem tego, b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a elitarnego, cechu. Taka sytuacja mia\u0142a miejsce np. w maju 1558 r. Wielu czeladnik\u00f3w nigdy nie zosta\u0142o mistrzami. Nie chodzi\u0142o tu jedynie o zwolnienie miejsca, lecz o minimaln\u0105 zamo\u017cno\u015b\u0107, gdy\u017c cz\u0142onkostwo kosztowa\u0142o. Kwit\u0142o wi\u0119c bursztynowe rzemios\u0142o pozacechowe, zw\u0142aszcza w XVII w., w okresie wyj\u0105tkowego rozkwitu tej wytw\u00f3rczo\u015bci. Warsztaty pozacechowe lokowane by\u0142y na przedmie\u015bciach i podmiejskich osiedlach, np. w Gda\u0144sku na terenach nale\u017c\u0105cych do biskup\u00f3w kujawskich (Szkoty), do opat\u00f3w oliwskich i przy klasztorach miejskich.W 1637 r. jeden z warsztat\u00f3w mie\u015bci\u0142 si\u0119 na terenie klasztoru dominika\u0144skiego. <\/p>\n\n\n\n
Warto r\u00f3wnie\u017c przypomnie\u0107, \u017ce mistrz Krzysztof (Christoph) Maucher, tw\u00f3rca wspania\u0142ej i szeroko w \u015bwiecie znanej szkatu\u0142y malborskiej, by\u0142 w Gda\u0144sku partaczem i serwitorem kr\u00f3lewskim, nie nale\u017c\u0105cym do cechu. W trakcie “ob\u0142aw” na partaczy w\u0142adze cechowe zajmowa\u0142y ich warsztaty pracy. Mniej chodzi\u0142o o skromne przecie\u017c wyposa\u017cenie: st\u00f3\u0142 z przymocowan\u0105 r\u0119czn\u0105 tokark\u0105, zestaw ostrych no\u017cyk\u00f3w, \u015bwiderk\u00f3w i pilnik\u00f3w, a raczej o surowiec i psychoz\u0119 n\u0119kania. Opis odwiedzanego warsztatu bursztynniczego pozostawi\u0142 w po\u0142owie XVII w. gda\u0144szczanin Jerzy (Georg) Schr\u00f6der.<\/p>\n\n\n\n
Warunki przyst\u0105pienia do nauki zawodu i do pracy mistrzowskiej (majstersztyku)<\/strong> <\/p>\n\n\n\n W najstarszej, za\u0142o\u017cycielskiej ordynacji cechu gda\u0144skiego (1477) prawa i obowi\u0105zki cz\u0142onk\u00f3w zosta\u0142y wyra\u017anie okre\u015blone. Podano sposoby zbytu towar\u00f3w, wymagane uprawnienia do prowadzenia warsztatu, przede wszystkim przyj\u0119cie do cechu. Cech z cz\u0142onkami zrzeszonymi o charakterze rzemie\u015blniczego bractwa broni\u0142 swoich praw i zwalcza\u0142 konkurencj\u0119. Dokumentem podstawowym wymaganym od kandydata na mistrza by\u0142o \u015bwiadectwo prawego i wolnego urodzenia, nast\u0119pnie \u015bwiadectwo chrztu oraz \u015bwiadectwo uko\u0144czenia nauki dla miejscowych i za\u015bwiadczenie (referencje) z ostatniego miejsca s\u0142u\u017cby – dla obcych. Aby prowadzi\u0107 w\u0142asny warsztat, wa\u017cne by\u0142o zdobycie obywatelstwa rzemie\u015blniczego (ma\u0142ego obywatelstwa miasta), nast\u0119pnie obywatelstwa du\u017cego, czyli kupieckiego. W tym celu wnoszono op\u0142aty do kamlarii miejskiej. <\/p>\n\n\n\n Kandydat na ucznia przedstawia\u0142 list rodowy i dokument chrztu, na czeladnika – za\u015bwiadczenie mistrza o odbytych latach nauki i nienagannym zachowaniu. Nauka w cechu elbl\u0105skim (1539) trwa\u0142a cztery lata. U gda\u0144skich bursztynnik\u00f3w lata majsterskie (XV w.) trwa\u0142y p\u00f3\u0142tora roku, na pocz\u0105tku XVI w. – trzy lata. Najlepiej, aby by\u0142y to lata nieprzerywane w\u0119dr\u00f3wkami, odbyte w jednym warsztacie i przepracowane bez konflikt\u00f3w. Do egzaminu czeladniczego w cechu gda\u0144skim (w roku 1616) czeladnik m\u00f3g\u0142 przyst\u0105pi\u0107 po uko\u0144czeniu 25 lat \u017cycia. O zamiarze wyzwolenia na mistrza musia\u0142 zawiadomi\u0107 pracodawc\u0119 i starszych cechu, og\u0142aszaj\u0105c (zapowiadaj\u0105c – Heischumg) swoj\u0105 decyzj\u0119 na kwartalnym zebraniu cechowym. W elbl\u0105skim cechu m\u00f3g\u0142 tak\u0105 zapowied\u017a og\u0142osi\u0107 dopiero po czterech latach s\u0142u\u017cby. Egzamin by\u0142 pr\u00f3b\u0105 umiej\u0119tno\u015bci, tote\u017c wed\u0142ug najstarszego gda\u0144skiego statutu (1477), czeladnik musia\u0142 obrobi\u0107 funt bursztynu zakupionego z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w. Musia\u0142 te\u017c zap\u0142aci\u0107 starszym cechu, kt\u00f3rzy dogl\u0105dali prac, 2 grzywny srebra (1522 r.). Nast\u0119pnie ugo\u015bci\u0107 starszyzn\u0119 beczk\u0105 piwa (w cechu elbl\u0105skim – beczk\u0105 piwa i szynk\u0105). <\/p>\n\n\n\n Wed\u0142ug “starej rolli” cechowej w Elbl\u0105gu datowanej na 1539 r., mistrz nie m\u00f3g\u0142 trzyma\u0107 wi\u0119cej uczni\u00f3w ani\u017celi dw\u00f3ch. Wed\u0142ug “nowej rolli” z 1699 r. m\u00f3g\u0142 jednocze\u015bnie zatrudni\u0107 do trzech czeladnik\u00f3w. Niekt\u00f3rzy mistrzowie cechu s\u0142upskiego przyjmowali do pi\u0119ciu uczni\u00f3w rocznie (1571, 1603), w latach 1596-1616, a wi\u0119c przez 20 lat u jednego z mistrz\u00f3w s\u0142upskich, Jakuba Schmidta, przebywa\u0142o 20 ch\u0142opc\u00f3w, ka\u017cdy z nich uczy\u0142 si\u0119 cztery lata. <\/p>\n\n\n\n Najbardziej znan\u0105 by\u0142a rodzina Engelbrecht\u00f3w (Kacper, Tyburiusz, Tomasz i Jakub). Kacper, starszy cechu, po raz ostatni przyj\u0105\u0142 ucznia w 1584 r. Tomasz i Jakub wspominani s\u0105 sporadycznie, natomiast Tyburiusz prowadz\u0105cy warsztat przez 40 lat (od 1569 – do 1609 r.), przyj\u0105\u0142 w tym czasie oko\u0142o 20 uczni\u00f3w na nauk\u0119, ka\u017cdego z nich na cztery lata. W 25 warsztatach w latach 1569-1621 uczy\u0142o si\u0119 \u0142\u0105cznie przesz\u0142o 125 ch\u0142opc\u00f3w. Niekt\u00f3rzy mistrzowie s\u0142upscy, jak wspomniany Kacper Engelbrecht, przyjmowali do pi\u0119ciu uczni\u00f3w rocznie (1571); r\u00f3wnie\u017c Jakub Schmidt przyj\u0105\u0142 pi\u0119ciu ch\u0142opc\u00f3w (1603).<\/p>\n\n\n\n Kilka wybranych spraw z \u017cycia cechu <\/strong><\/p>\n\n\n\n Rozporz\u0105dzenia cechowe \u015bci\u015ble reguluj\u0105 czas pracy i czas wolny zar\u00f3wno uczni\u00f3w, jak i czeladnik\u00f3w rzemios\u0142a bursztynowego (tak\u017ce innych rzemios\u0142). Nakazuj\u0105 prawy tryb \u017cycia, lojalno\u015b\u0107 wobec pracodawcy, moralne, religijne prowadzenie si\u0119 poza warsztatem, okre\u015blaj\u0105 czas rozpocz\u0119cia i zako\u0144czenia pracy, obowi\u0105zkowe uczestnictwo w pogrzebach cz\u0142onk\u00f3w cechu i ich rodzin, ustalaj\u0105 kary za przewinienia i powa\u017cne wykroczenia. Okre\u015blaj\u0105 prawa i obowi\u0105zki osobno dla starszyzny i m\u0142odych mistrz\u00f3w. Wed\u0142ug ponawianych przepis\u00f3w z XVI w. m\u0142ody mistrz cechu elbl\u0105skich bursztynnik\u00f3w by\u0142 zobowi\u0105zany do s\u0142u\u017cby wojskowej w obronie miasta. W tym celu musia\u0142 przeznaczy\u0107 3 marki na zakup kirysa (Harnisch) i hakownicy oraz 2 marki na sprz\u0119t marynarski, a do wsp\u00f3lnej lady mistrzowskiej zobowi\u0105zany by\u0142 z\u0142o\u017cy\u0107 6 funt\u00f3w wosku.<\/p>\n\n\n\n Cech czy gildia bursztynnik\u00f3w?<\/strong> <\/p>\n\n\n\n W \u015brodowisku rzemie\u015blnik\u00f3w s\u0142upskich od 3. \u0107wierci XVI w. sprawy cechowe przybra\u0142y do\u015b\u0107 swoist\u0105 strukturaln\u0105 form\u0119, charakterystyczn\u0105 prawdopodobnie tylko dla tamtejszego cechu. W 1570 r. po raz pierwszy w odniesieniu do bursztynnik\u00f3w s\u0142upskich pojawi\u0142o si\u0119 okre\u015blenie gildemeister<\/strong>, a od 1723 r. w strukturze tego cechu wyst\u0119puje nazwa: s\u0142upska gildia kupc\u00f3w bursztynu. Poniewa\u017c odnaleziony przeze mnie zapis archiwalny z 1570 r. jest dla historii bursztynnik\u00f3w s\u0142upskich do\u015b\u0107 istotny, pozwol\u0119 sobie dokument ten zacytowa\u0107: “Anno 1570 is ditch both ins Werck kekoft den drudden dach Septembris den Peter Kruje und Caspar Engelbrecht alderlude weren Moritz Moss und Benedictus Medenouw gildemester<\/strong> [podkr. A.R.Ch.]“<\/span>*<\/p>\n\n\n\n Mistrzowie gildii bursztynnik\u00f3w s\u0142upskich nale\u017celi do zamo\u017cniejszych, do tzw. nak\u0142adc\u00f3w, trzymaj\u0105cych w r\u0119ku handel wyrobami bursztynowymi i… produkcj\u0105 piwa. Prawo wa\u017cenia i sprzeda\u017cy piwa na r\u00f3wni z browarnikami s\u0142upskimi dawa\u0142 przywilej uzyskany od ksi\u0119cia zachodniopomorskiego Barnima XI z 1534 r. Uzyskiwanie dodatkowych dochod\u00f3w pozwala\u0142o na przetrwanie najci\u0119\u017cszych lat, gdy wstrzymywane by\u0142y dostawy bursztynowego surowca z sambijskich z\u0142\u00f3\u017c Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych. W latach 30. XVIII w. wyodr\u0119bni\u0142y si\u0119 w S\u0142upsku trzy szczeble w drabinie zamo\u017cno\u015bci. Najwy\u017cszy szczebel zajmowali mistrzowie nak\u0142adcy w liczbie od pi\u0119ciu do siedmiu os\u00f3b, b\u0119d\u0105cy faktycznymi monopolistami. Od tych hurtownik\u00f3w w latach 40. stulecia zale\u017cnych by\u0142o oko\u0142o 45-50 warsztat\u00f3w. W\u015br\u00f3d tych warsztat\u00f3w wyodr\u0119bni\u0142y si\u0119 dwie grupy; do pierwszej nale\u017ca\u0142o 20-25 na wp\u00f3\u0142 samodzielnych bursztynnik\u00f3w, kt\u00f3rzy byli jeszcze w stanie wykupi\u0107 nale\u017cne dla nich z cechu przydzia\u0142y surowca, jednak wytworzone przez siebie wyroby musieli zbywa\u0107 u nak\u0142adc\u00f3w. Pozostali, utrzymuj\u0105cy oko\u0142o 20 rodzin, stali si\u0119 wyrobnikami, a ich egzystencja nie r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od \u017cebraczej. Najwi\u0119ksza n\u0119dza dotkn\u0119\u0142a te rodziny podczas wielkiej wojny p\u00f3\u0142nocnej w latach 1700-1721 (Prusy uzyska\u0142y w\u00f3wczas status kr\u00f3lestwa). <\/p>\n\n\n\n Rywalizacja o beczki z bursztynem i zasi\u0119g poszukiwania surowca bursztynowego<\/strong> <\/p>\n\n\n\n Podczas wojny p\u00f3\u0142nocnej rywalizacja mi\u0119dzy dwoma pruskimi nadba\u0142tyckimi cechami, s\u0142upskim i kr\u00f3lewieckim, dotyczy\u0142a podzia\u0142u surowca. Sprawiedliwy podzia\u0142 by\u0142 prawnie usankcjonowany przez kr\u00f3la Fryderyka II (6.VI.1764). W latach 1764-1790 Kr\u00f3lewiec uzyska\u0142 221 beczek bursztynu, S\u0142upsk 209 drugiego gatunku Tonnenstein w sze\u015bciostopniowej skali, od najcenniejszego Sortiment po tzw. piasek bursztynowy Sangem\u00fchl. W latach 1767-1772 s\u0142upczanie zakupili w Kr\u00f3lewcu 681 beczek bursztynu, w latach 1778-1780 – 261, \u0142\u0105cznie w latach 1764-1790 a\u017c 2138 beczek. W tym samym czasie zakup surowca bursztynowego przez cech kr\u00f3lewiecki obliczany jest na 2181 beczek. W ostatnim dwudziestoleciu XVIII w. nast\u0119powa\u0142o powolne hamowanie zakup\u00f3w. Wynika\u0142o ono r\u00f3wnie\u017c z mocy przerobowych, gdy oba cechy rozrasta\u0142y si\u0119, wydobycie zmniejszy\u0142o si\u0119 o 45 procent, co t\u0142umaczono wyczerpywaniem si\u0119 z\u0142\u00f3\u017c. Trudne sprawy sporne mi\u0119dzy bursztynnikami nak\u0142adcami i wytw\u00f3rcami wymagaj\u0105 jednak osobnej uwagi. <\/p>\n\n\n\n Kodyfikacji podlega\u0142a r\u00f3wnie\u017c praca bursztyniarzy. Nazw\u0105 t\u0105 – w odr\u00f3\u017cnieniu od bursztynnik\u00f3w, mistrz\u00f3w i tw\u00f3rc\u00f3w prowadz\u0105cych warsztaty, a tak\u017ce czeladnik\u00f3w paraj\u0105cych si\u0119 wyrobami z bursztynu – okre\u015blam g\u00f3rnik\u00f3w bursztynowych i zbieraczy bursztynu morskiego. Pierwsze rozporz\u0105dzenia dla tych robotnik\u00f3w datowane s\u0105 na XVI w. Mowa jest w nich o charakterze pracy, terenie poszukiwa\u0144, stosowaniu \u0142odzi i ich kszta\u0142tu, pos\u0142ugiwaniu si\u0119 narz\u0119dziami: kaszorkami, sieciami, bosakami itp. Nowelizacj\u0119 tych przepis\u00f3w znamy z 1725 r., a dla kopaczy bursztynu w Gda\u0144sku z XIX w. * <\/span>Zob. r\u00f3wnie\u017c: A. R. Chody\u0144ski, Bursztynnicy s\u0142upscy. Czeladnicy-mistrzowie – wytw\u00f3rczo\u015b\u0107, [w:] Rzemios\u0142o artystyczne. Materia\u0142y z Sesji Oddzia\u0142u Warszawskiego Stowarzyszenia Historyk\u00f3w Sztuki, pod redakcj\u0105 Ryszarda Bobrowa, tom II, Warszawa 2001, s. 145-154, zw\u0142aszcza s. 151.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Amber makers (Paternostermachere, Bornsteindrehere) belonged to the luxury crafts corporation, as did goldsmiths and pearl embroiderers.<\/p>","protected":false},"featured_media":13667,"parent":0,"menu_order":0,"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"slim_seo":{"title":"Zasady dzia\u0142alno\u015bci cech\u00f3w bursztynniczych w miastach nadba\u0142tyckich - Amber Portal","description":"Amber makers (Paternostermachere, Bornsteindrehere) belonged to the luxury crafts corporation, as did goldsmiths and pearl embroiderers."}},"tags":[],"lokalizacja":[],"temat":[226],"class_list":["post-13668","bursztyn","type-bursztyn","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","temat-historia-bursztynu"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/bursztyn\/13668","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/bursztyn"}],"about":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/bursztyn"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13667"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13668"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13668"},{"taxonomy":"lokalizacja","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/lokalizacja?post=13668"},{"taxonomy":"temat","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/temat?post=13668"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Osobno sporz\u0105dzane by\u0142y instrukcje dla inspektor\u00f3w (Kammerknechter) patroluj\u0105cych brzeg morski i pilnuj\u0105cych prawid\u0142owego od\u0142owu i zbieractwa bursztynu na wybrze\u017cach morskich (1783).<\/p>\n\n\n\n