{"id":13619,"date":"2009-07-13T22:54:36","date_gmt":"2009-07-13T20:54:36","guid":{"rendered":"https:\/\/wp.amber.com.pl\/zloza-bursztynu-sukcynitu\/"},"modified":"2025-11-09T19:34:15","modified_gmt":"2025-11-09T18:34:15","slug":"zloza-bursztynu-sukcynitu","status":"publish","type":"bursztyn","link":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/bursztyn\/zloza-bursztynu-sukcynitu\/","title":{"rendered":"Deposits of amber (succinite)"},"content":{"rendered":"\n

Z\u0142o\u017ca tego bursztynu nale\u017c\u0105 do z\u0142\u00f3\u017c wt\u00f3rnych<\/strong> pochodzenia osadowego, co oznacza, \u017ce przed ich ostatecznym zdeponowaniem przesz\u0142y mniej lub bardziej odleg\u0142y transport.<\/p>\n\n\n\n

O z\u0142o\u017cach bursztynu napisano bardzo du\u017co, a XVI-wieczne mapy utrwali\u0142y te\u017c niema\u0142\u0105 porcj\u0119 wiedzy1<\/sup>. Dawna, do\u015b\u0107 dobrze znana literatura dotycz\u0105ca bada\u0144 poszukiwawczo-z\u0142o\u017cowych jest w wi\u0119kszo\u015bci niemieckoj\u0119zyczna. Ma to oczywisty zwi\u0105zek z wieloletni\u0105 przynale\u017cno\u015bci\u0105 najwi\u0119kszego z\u0142o\u017ca do Prus Wschodnich. Bursztynu dostarcza\u0142y najpierw klify i po\u0142owy bursztynu na wielokilometrowym wybrze\u017cu Ba\u0142tyku, a nast\u0119pnie kopalnie na P\u00f3\u0142wyspie Sambijskim2<\/sup>. Polscy przyrodnicy nowo\u017cytni nie mieli tak \u0142atwo dost\u0119pnych i licznych materia\u0142\u00f3w badawczych. Mniej znane s\u0105 wi\u0119c dawne opracowania badaczy polskich. Gabriel Rz\u0105czy\u0144ski w XVIII wieku w swych dzie\u0142ach rozr\u00f3\u017cnia bursztyn z Ba\u0142tyku (Succinu in Mari Balthica<\/em>) i z nadbrze\u017cy (Succinum in littoribus<\/em>). Cytuj\u0105c starsz\u0105 literatur\u0119 b\u0105d\u017a w\u0142asne spostrze\u017cenia, wymieni\u0142 oko\u0142o 40 miejscowo\u015bci \u2013 w tym oko\u0142o po\u0142owa mi\u0119dzy Gda\u0144skiem a K\u0142ajped\u0105 \u2013 gdzie wyst\u0119powa\u0142 bursztyn. R\u00f3wnie\u017c Stanis\u0142aw Staszic, kt\u00f3ry w Polsce zyska\u0142 miano ojca geologii polskiej, wnosi znamienn\u0105 wiadomo\u015b\u0107 na temat wyst\u0105pie\u0144 bursztynu w okolicy Radzynia i rzeki Ty\u015bmienicy \u2013 jest to teren w pobli\u017cu dzi\u015b udokumentowanego z\u0142o\u017ca delty Parczewskiej. Oryginalne bogate wiadomo\u015bci o nagromadzeniach bursztynu zawarte s\u0105 r\u00f3wnie\u017c w pierwszych polskich monografiach Jana Freyera i J\u00f3zefa Haczewskiego3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

W paleogenie<\/h2>\n\n\n\n

Na p\u00f3\u0142nocnym brzegu morza eoce\u0144skiego<\/h3>\n\n\n\n

W Ch\u0142apowie ko\u0142o Gda\u0144ska jest z\u0142o\u017ce o znacznych zasobach w formie fragmentu bursztynono\u015bnej delty hipotetycznej rzeki Eridan, dla kt\u00f3rej terenem \u017ar\u00f3d\u0142owym by\u0142a Fennoskandia. Delta ta, dla kt\u00f3rej autorka w 2003 roku zaproponowa\u0142a nazw\u0119 delty gda\u0144skiej<\/strong>4<\/sup> \u2013 od Karwi na zachodzie do nasady P\u00f3\u0142wyspu Sambijskiego na wschodzie \u2013 tworzy\u0142a si\u0119 w dawnym p\u0142ytkim morzu eoce\u0144skim. Wody dorzecza Eridanu z bujnych las\u00f3w l\u0105du Fennoskandii opr\u00f3cz materia\u0142u skalnego \u2013 g\u0142az\u00f3w, \u017cwir\u00f3w i piask\u00f3w \u2013 znosi\u0142y o ile\u017c bardziej mi\u0119kkie \u017cywice cz\u0119sto tkwi\u0105ce jeszcze w pniach drzew. Z\u0142o\u017ce sprzed milion\u00f3w lat po stronie polskiej, por\u00f3wnywalne z najwi\u0119kszymi z\u0142o\u017cami na Sambii, powsta\u0142o w morzu, kt\u00f3rego p\u00f3\u0142nocny brzeg przebiega\u0142 w rejonie Gda\u0144ska.<\/p>\n\n\n\n

Zachodnia (polska) cz\u0119\u015b\u0107 delty gda\u0144skiej zosta\u0142a odkryta w 1983 r. trzema wierceniami w okolicy wsi Ch\u0142apowo. Bursztyn stwierdzono w ka\u017cdym z odwiert\u00f3w badawczych. Osady bursztynono\u015bne w rejonie Ch\u0142apowa wyst\u0119puj\u0105 na g\u0142\u0119boko\u015bci 67,0 \u2013 132,5 m, \u015brednio 96,5 m. Badania profili wiertniczych z Ch\u0142apowa5<\/sup> wskazuj\u0105 niezbicie, \u017ce ta cz\u0119\u015b\u0107 delty jest kontynuacj\u0105 wschodniej (rosyjskiej) cz\u0119\u015bci eksploatowanej na Sambii. R\u00f3\u017cna jest g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 ich zalegania; w okolicy Gda\u0144ska a\u017c do Karwi z\u0142o\u017ce le\u017cy na g\u0142\u0119boko\u015bci oko\u0142o 90-120 m, co na razie wyklucza mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego eksploatacji6<\/sup>. Bardziej intensywna sedymentacja w zachodniej (polskiej) cz\u0119\u015bci delty i wi\u0119ksza g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 zalegania ni\u017c w cz\u0119\u015bci wschodniej mog\u0105 wskazywa\u0107 na brak r\u00f3wnowagi (labilno\u015b\u0107) morskiego dna. Tektonika tego regionu, znana tak\u017ce z bada\u0144 ska\u0142 starszego pod\u0142o\u017ca, mog\u0142a umo\u017cliwi\u0107 du\u017co p\u00f3\u017aniejsze powstanie Zatoki Gda\u0144skiej. Paleoge\u0144skie osady bursztynono\u015bne z \u015brodkowej cz\u0119\u015bci delty \u2013 po powstaniu Ba\u0142tyku \u2013 zosta\u0142y ostatecznie w epoce lodowej ca\u0142kowicie usuni\u0119te i lodowcami przeniesione na po\u0142udnie.<\/p>\n\n\n\n

Identyfikacja bursztynono\u015bnej “niebieskiej ziemi”7<\/sup> delty gda\u0144skiej jest dzi\u015b mo\u017cliwa za pomoc\u0105 analizy minera\u0142\u00f3w ci\u0119\u017ckich, kt\u00f3re wyznaczaj\u0105 typowy dla tych osad\u00f3w kompleks warstw z ziarnami epidot\u00f3w<\/strong>. Osady takie wyr\u00f3\u017cnione zosta\u0142y w profilach wielu wierce\u0144 w regionie gda\u0144skim8<\/sup>. Bursztynono\u015bny osad piaszczysto-ilasty jest poza tym rozpoznawalny tak\u017ce dzi\u0119ki obecno\u015bci w nim glaukonitu<\/strong>, kt\u00f3ry tworzy si\u0119 w \u015brodowisku morskim. Wprawdzie glaukonit jest minera\u0142em zielonym, to jednak wraz z osadem ilastym zw\u0142aszcza suchym, daje zabarwienie niebieskawe.<\/p>\n\n\n\n

Wiek osad\u00f3w bursztynono\u015bnych w delcie gda\u0144skiej w miar\u0119 post\u0119pu bada\u0144 ulega\u0142 zmianom od wczesnego oligocenu do p\u00f3\u017anego eocenu (bartonu), a nawet wg bada\u0144 opartych na datowaniu radiometrycznym do \u015brodkowego eocenu (lutetu)10<\/sup>. W polskiej cz\u0119\u015bci z\u0142o\u017ca w profilach trzech wierce\u0144 Ch\u0142apowo I-III oszacowano zasoby11<\/sup> na 643 820 ton, przy czym w poszczeg\u00f3lnych warstwach stwierdzono wyst\u0119powanie bursztynu od 132 do 5976,79 g\/m3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Typowe w swych naturalnych formach i odmianach bry\u0142y bursztynu ba\u0142tyckiego<\/strong> ze z\u0142o\u017ca paleoge\u0144skiego na Sambii: [a] forma powsta\u0142a mi\u0119dzy p\u0142atami kory; [b] widoczne dwie p\u0142askie powierzchnie (z g\u00f3ry i od do\u0142u) i zarys trzeciej odpowiadaj\u0105ce pierwotnie poziomowi p\u0142ynnej \u017cywicy; [c] forma powsta\u0142a w szczelinie drzewa z naturalnym otworem po ga\u0142\u0119zi.<\/p>\n\n\n\n

Na po\u0142udniowym brzegu morza paleoge\u0144skiego <\/h3>\n\n\n\n

Sukcynit, r\u00f3wnie przydatny do obr\u00f3bki jak ten z rejonu ba\u0142tyckiego, osadza\u0142 si\u0119 tak\u017ce w osadach paleoge\u0144skich wzd\u0142u\u017c po\u0142udniowego brzegu morza eoce\u0144skiego. Znane s\u0105 co najmniej dwie bursztynono\u015bne delty: na terenie Polski delta Parczewa<\/strong>, a na terenie Polesia Wo\u0142y\u0144skiego na Ukrainie delta Klesowa<\/strong>12<\/sup>. Zasoby z\u0142o\u017ca bursztynu w delcie Parczewa oszacowano na 6911 ton.<\/p>\n\n\n\n

Schemat osadzania bursztynu ukrai\u0144skiego wzd\u0142u\u017c po\u0142udniowego brzegu epikontynentalnego eoce\u0144skiego basenu morskiego [1] delta Parczewa; [2] delta Klesowa<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak w rejonie ba\u0142tyckim osady z epidotem s\u0105 wska\u017anikiem pochodzenia \u017cywic kopalnych z terenu Fennoskandii, tak osady z minera\u0142ami andaluzytu<\/strong> i turmalinu<\/strong> wskazuj\u0105 na tarcz\u0119 ukrai\u0144sk\u0105, jako terenu, z kt\u00f3rego pochodzi bursztyn znajdowany w G\u00f3rce Lubartowskiej, a na Ukrainie eksploatowany w Klesowie13<\/sup>. Bursztyn ukrai\u0144ski (sukcynit) eksploatowany w Klesowie kontynuuje si\u0119 jeszcze na terenie Bia\u0142orusi w okolicy miejscowo\u015bci Gatcza \u2013 Osowa.<\/p>\n\n\n\n

Z\u0142o\u017ce bursztynu w Bitterfeldzie<\/h3>\n\n\n\n

Obszarem wyst\u0119powania sukcynitu w osadach m\u0142odszych ni\u017c bursztyn w rejonie Ba\u0142tyku i zachodniej Ukrainy jest rejon \u015brodkowych Niemiec. Z\u0142o\u017ce bursztynu w kopalni Goitsche w Bitterfeldzie powsta\u0142o w zatoce morskiej na obszarze niecki tury\u0144skiej na prze\u0142omie oligocenu z miocenem. Znoszone z po\u0142udnia z pobliskich l\u0105d\u00f3w \u017cywice osadzane by\u0142y w ilastych bezwapnistych, szaroczarnych piaskach z du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 muskowitu, rozproszonej substancji ro\u015blinnej i w\u0119gla brunatnego. \u015arodowisko morskie dokumentuje nieliczny glaukonit i obecno\u015b\u0107 morskiego planktonu. Osady bursztynono\u015bne zalegaj\u0105 powy\u017cej z\u0142o\u017ca w\u0119gla brunatnego.<\/p>\n\n\n\n

Wiadomo\u015bci o z\u0142o\u017cu bursztynu, podobnie jak i innych surowcach paleoge\u0144skich, by\u0142y w czasach NRD trzymane w tajemnicy, co nie sprzyja\u0142o ich badaniom. Nie mniej uzyskali\u015bmy zgod\u0119 na wej\u015bcie do kopalni w latach 80. XX wieku, a wyniki prowadzonych bada\u0144 zosta\u0142y opublikowane14<\/sup>. Dyskusje na temat genezy tego z\u0142o\u017ca ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 wiele lat, dzi\u015b prace z 2006 roku przynosz\u0105 satysfakcjonuj\u0105ce wyniki15<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

W kopalni w\u0119gla brunatnego Goitsche ko\u0142o Bitterfeldu bursztyn zwany sakso\u0144skim (albo bitterfeldzkim) odkryto w 1974 roku. W 1990 r. metod\u0119 odkrywkow\u0105 przerwano z uwagi na ogromne zapylenie okolicznych teren\u00f3w i po zalaniu kopalni zast\u0105piono metod\u0105 wydobywania spod wody. Kopalnia dzia\u0142a\u0142a do 1993, po czym ze wzgl\u0119d\u00f3w ekonomicznych eksploatacja zosta\u0142a zako\u0144czona.<\/p>\n\n\n\n

Roczne wydobycie bursztynu dochodzi\u0142o do 50 ton. Surowiec z kopalni Goitsche zaopatrywa\u0142 wytw\u00f3rni\u0119 wyrob\u00f3w bursztynu w Damgarten (ko\u0142o Ribnitz), ale w czasach NRD wyroby nie posiada\u0142y etykiet stwierdzaj\u0105cych pochodzenie surowca. W\u015br\u00f3d surowca bursztynu bitterfeldzkiego nie zdarza\u0142y si\u0119 tak du\u017ce bry\u0142y jak w rejonie ba\u0142tyckim albo na Ukrainie. Typowe dla bursztynu bitterfeldzkiego jest jego wzgl\u0119dnie szybkie tworzenie odmian wt\u00f3rnych, polegaj\u0105ce na zmianie barw z \u017c\u00f3\u0142tych na \u017c\u00f3\u0142toczerwone.<\/p>\n\n\n\n

Nagromadzenia w osadach plejstoce\u0144skich<\/h3>\n\n\n\n

Rozprzestrzenienie osad\u00f3w bursztynono\u015bnych, kt\u00f3re od neolitu podlegaj\u0105 ci\u0105g\u0142ej eksploatacji, dotyczy przewa\u017cnie znalezisk w osadach najm\u0142odszych: plejstoce\u0144skich i holoce\u0144skich, kt\u00f3re okre\u015blamy z\u0142o\u017cami rozsypiskowymi. Z\u0142o\u017ca te (z uwagi na mniejsze zasoby cz\u0119sto nazywamy nagromadzeniami) maj\u0105 prosty zwi\u0105zek z opisanymi wy\u017cej z\u0142o\u017cami, polegaj\u0105cy na przeniesieniu na po\u0142udnie (redepozycji) starszych, paleoge\u0144skich z\u0142\u00f3\u017c bursztynu sprzed co najmniej 40 milion\u00f3w lat.<\/p>\n\n\n\n

Do najwi\u0119kszego zniszczenia z\u0142o\u017ca paleoge\u0144skiego dosz\u0142o w czwartorz\u0119dzie, w epoce lodowcowej. Kolejne zlodowacenia erodowa\u0142y coraz starsze warstwy i przenosi\u0142y je w porz\u0105dku odwrotnym. Najwi\u0119ksze zag\u0119szczenie bursztynu wydaje si\u0119 by\u0107 w osadach najm\u0142odszego zlodowacenia ba\u0142tyckiego.
Opracowane w niekt\u00f3rych krajach Europy mapy wyst\u0119powania bursztynu16<\/sup> da\u0142y obraz mo\u017ce daleki od prawdy, ale wskazuj\u0105cy na zdumiewaj\u0105co szerokie rozprzestrzenienie bursztynu w czwartorz\u0119dzie. Na terenie Polski na bursztyn natrafiono co najmniej 740 razy17<\/sup>. Przeciwstawiaj\u0105c ma\u0142\u0105 g\u0119sto\u015b\u0107, ma\u0142\u0105 twardo\u015b\u0107, a tak\u017ce r\u00f3\u017cn\u0105 wielko\u015b\u0107 bursztynu warunkom transportu, zmianom klimatu i obcowaniu w towarzystwie g\u0142az\u00f3w i gruboziarnistych osad\u00f3w piaszczysto-\u017cwirowych, zdumiewa ich obecno\u015b\u0107 na znacznych odleg\u0142o\u015bciach od terenu \u017ar\u00f3d\u0142owego (terenu alimentacji), jakim by\u0142a w plejstocenie delta gda\u0144ska.<\/p>\n\n\n\n

Bursztyn przenoszony by\u0142 transportem lodowcowym, rzeczno-lodowcowym i rzecznym na po\u0142udnie na znaczne obszary Europy. Przenoszenie bursztynu odbywa\u0142o si\u0119 w dwojaki spos\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

1.<\/strong> Ca\u0142e pakiety niebieskiej ziemi o nienaruszonej strukturze transportowane by\u0142y na znaczne odleg\u0142o\u015bci jako tak zwane kry wtopione w lodowiec. W Polsce kry<\/strong> stwierdzono w Zielnowie ko\u0142o Grudzi\u0105dza i w Mo\u017cd\u017canowie ko\u0142o Ustki. W Zielnowie ko\u0142o Grudzi\u0105dza18<\/sup> bursztyn wyst\u0119powa\u0142 w znacznych ilo\u015bciach i by\u0142 miejscem pozyskiwania surowca w niewielkiej kopalni odkrywkowej. Znajdowane by\u0142y pojedyncze kawa\u0142ki wielko\u015bci od kilku do 15 cm.<\/p>\n\n\n\n

O kopalniach w Mo\u017cd\u017canowie wspomina\u0142y ju\u017c kroniki z ko\u0144ca XVIII wieku. Eksploatacja bursztynu prowadzona by\u0142a za pomoc\u0105 szyb\u00f3w do g\u0142\u0119boko\u015bci oko\u0142o 22 m. Kopalnia w Mo\u017cd\u017canowie nie wytrzyma\u0142a jednak konkurencji z rozbudowuj\u0105cym si\u0119 kopalnictwem na Sambii. Z\u0142o\u017cem w Mo\u017cd\u017canowie zainteresowano si\u0119 ponownie w 1957 r., a nast\u0119pnie w latach 70. XX wieku. Dokumentacja z\u0142o\u017ca pozwoli\u0142a ustali\u0107 g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 najbogatszej warstwy \u015brednio na 11 m (5,45 \u2013 17,5 m) i \u015bredni\u0105 mi\u0105\u017cszo\u015b\u0107 1,7 m (0,15 \u2013 3,4 m). Zasoby obliczono na oko\u0142o 20 ton (20.270,65 kg)19<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Nie zosta\u0142y dostatecznie zbadane osady z bursztynem w miejscowo\u015bci Ugoszcz, pow. Byt\u00f3w, gdzie na prze\u0142omie XVIII i XIX w. kopalnictwo bursztynu by\u0142o rozwini\u0119te na du\u017c\u0105 skal\u0119. Kopalnie istnia\u0142y przez oko\u0142o 20 lat. Kopano na g\u0142\u0119boko\u015bci 12 \u2013 15 m, a nawet do 27,5 m.20<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

2.<\/strong> Drugi spos\u00f3b przemieszczania bursztynu to transport w rozproszeniu, jako czasem bardzo dobrze obtoczone bursztynowe otoczaki w glinach zwa\u0142owych, w \u017cwirach wodno-lodowcowych, b\u0105d\u017a jako ziarna bursztynu w piaskach plejstoce\u0144skich. Bursztynowe otoczaki, podobnie jak obtoczone mniejsze lub wi\u0119ksze otoczaki ska\u0142 skandynawskich, geolodzy nazywaj\u0105 narzutniakami<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Jednym z miejsc gromadzenia bursztynu by\u0142y sto\u017cki sandrowe powstaj\u0105ce przed czo\u0142em l\u0105dolodu, akumulowane przez wody wyp\u0142ywaj\u0105ce z tuneli w lodzie lub pod lodem. Jednym z takich sto\u017ck\u00f3w jest sandr kurpiowski (w dorzeczu \u015brodkowej Narwi), kt\u00f3ry poza tym, \u017ce zgromadzi\u0142 w swych osadach bursztyn, wp\u0142yn\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c na dzisiejsz\u0105 rze\u017ab\u0119 terenu, a zw\u0142aszcza na rozw\u00f3j sieci rzecznej, kt\u00f3ra w nast\u0119pnej epoce – w holocenie – przej\u0119\u0142a rol\u0119 ciek\u00f3w wodno-lodowcowych i przemywaj\u0105c osady sandrowe, w dalszym ci\u0105gu przyczynia\u0142a si\u0119 do segregacji materia\u0142\u00f3w okruchowych i wyp\u0142ukiwania bry\u0142ek bursztynu jako otoczak\u00f3w najl\u017cejszych21<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c w XVII wieku poeta Maciej Kazimierz Sarbiewski pisa\u0142:
“T\u0119 rzek\u0119 szcz\u0119\u015bliw\u0105 Narew niech pie\u015bni okryj\u0105.
Nasi ch\u0142opcy i dziewcz\u0119ta, gdy b\u0119d\u0105 szuka\u0107 \u015bwiec\u0105cych kamieni
i \u0142zy bursztynu zbiera\u0107 rozognione……”<\/em><\/p>\n\n\n\n

Wydobywanie bursztynu na terenie Kr\u00f3lestwa Polskiego zapocz\u0105tkowa\u0142 w 1796 roku Wolgram de Voza w\u0142a\u015bnie na sandrze kurpiowskim w miejscowo\u015bci Wo\u0142kowe, czyni\u0105c poszukiwania w okolicznych lasach.
Drugim terenem bogatym w bursztyn w osadach “narzuconych” przez lodowce, b\u0105d\u017a rzeki z nich wyp\u0142ywaj\u0105ce by\u0142y Bory Tucholskie i Pojezierze Kaszubskie. W dorzeczu Brdy i Wdy bursztyn wyst\u0119powa\u0142 p\u0142ytko pod powierzchni\u0105, albo g\u0142\u0119biej do 6 m, w bardzo du\u017cych ilo\u015bciach. W latach 1835-1865 w niekt\u00f3rych kopalniach pracowa\u0142o dziennie do 200 pracownik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Na Pojezierzu Kaszubskim eksploatacj\u0119 prowadzono ju\u017c w X wieku na Bursztynowej G\u00f3rze (105 m n.p.m.; dzi\u015b rezerwat przyrody o powierzchni 5,03 ha) w \u017cwirach, piaskach i glinach morenowych w prymitywnych kopalniach odkrywkowych. \u015alady w formie lej\u00f3w o \u015brednicy (najwi\u0119kszy) do 40 m i g\u0142\u0119boko\u015bci do 15 m pozosta\u0142y do dzi\u015b22<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Bursztyn na holoce\u0144skich pla\u017cach<\/h3>\n\n\n\n

Kolejne przenoszenie bursztynu – tym razem ju\u017c nie tylko ze starych osad\u00f3w paleoge\u0144skich, ale i plejstoce\u0144skich polodowcowych – zwi\u0105zana by\u0142a z powstaniem i rozwojem Ba\u0142tyku i do dzi\u015b trwaj\u0105cymi procesami sedymentacji brzegowej. Niew\u0105tpliwie najwcze\u015bniej by\u0142y, a dzi\u015b s\u0105 najlepiej znane cz\u0142owiekowi wyst\u0105pienia bursztynu na pla\u017cach, najliczniejsze po du\u017cych sztormach. St\u0105d w\u015br\u00f3d ludzi niewiele wiedz\u0105cych o dziejach bursztynu istnieje mylne przekonanie o jego zwi\u0105zku genetycznym z m\u0142odym, mniej ni\u017c 10 tysi\u0119cy lat licz\u0105cym Ba\u0142tykiem.<\/p>\n\n\n\n

Osady bursztynono\u015bne pochodz\u0105 szczeg\u00f3lnie z okresu zmian zasi\u0119gu brzegu morza litorinowego (transgresji a nast\u0119pnie regresji), kt\u00f3re poprzedza\u0142o obecny Ba\u0142tyk. Przykryte s\u0105 osadami wydmowymi. Najbogatsza, 8-metrowa warstwa z cienkimi warstewkami torfu (osadzona oko\u0142o 7000-4300 lat temu) wyst\u0119puje na g\u0142\u0119boko\u015bci 14 m26<\/sup>. S\u0105 to piaski przepe\u0142nione substancj\u0105 ro\u015blinn\u0105, kt\u00f3ra podczas falowania sprzyja\u0142a zatrzymywaniu si\u0119 bursztynu i uniemo\u017cliwia\u0142a jego odp\u0142yw. Kiedy dawn\u0105 pla\u017c\u0119 pokrywa\u0107 zacz\u0119\u0142a wydma, bursztyn znalaz\u0142 si\u0119 w szczeg\u00f3lnych warunkach (staraj\u0105 si\u0119 je na\u015bladowa\u0107 wytw\u00f3rcy bi\u017cuterii, stosuj\u0105c metody oparte na wysokiej temperaturze i ci\u015bnieniu, aby uzyska\u0107 ciekawsze od pierwotnych odmiany). Wygrzewane w gor\u0105cym piasku, moczone w deszczu nabiera\u0142y intensywniejszych wt\u00f3rnych barw a\u017c do czerwonych w\u0142\u0105cznie. A powierzchnia pokrywa\u0142a si\u0119 grub\u0105 warstw\u0105 zwietrza\u0142ego bursztynu.<\/p>\n\n\n\n

Bursztyn wygrzany w wydmie pokry\u0142 si\u0119 “ko\u017cuszkiem” zwietrza\u0142ego bursztynu<\/p>\n\n\n\n

Najstarsza metoda pozyskiwania bursztynu za pomoc\u0105 kaszork\u00f3w (siatek zamocowanych na d\u0142ugich dr\u0105gach) jest r\u00f3wnie\u017c i dzi\u015b aktualna. W czasie wiosennych albo jesiennych sztorm\u00f3w z po\u0142awiania bursztynu na pla\u017cach np. w latach 1990 i 1991 uzyskano oko\u0142o 5 ton surowca rocznie.<\/p>\n\n\n\n

Na po\u0142udniowym pobrze\u017cu Ba\u0142tyku bursztyn osadzony w osadach holoce\u0144skich jest od wielu lat eksploatowany (cz\u0119sto nielegalnie) metod\u0105 hydrauliczno-otworow\u0105. Wypychany na powierzchni\u0119 piasek z bursztynem i kawa\u0142kami drewien i innych resztek ro\u015blinnych (detrytus organiczny) tworzy sto\u017cek nap\u0142ywowy, na kt\u00f3rym ustawia si\u0119 zastawki i wy\u0142apuje bursztyn z detrytusem do siatki. P\u0142ukanie w roztworze soli kuchennej, odbywa si\u0119 najcz\u0119\u015bciej od razu w pobli\u017cu eksploatacji i oddziela bursztyn od osadu. Eksploatacja z osad\u00f3w holoce\u0144skich pokrywa nie wi\u0119cej ni\u017c 15-17% (ok. 30 ton) og\u00f3lnego zapotrzebowania na surowiec, kt\u00f3re w Polsce w 1995 wynios\u0142o oko\u0142o 200 ton27<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Historia pozyskiwania bursztynu w znacznych ilo\u015bciach na po\u0142udniowych brzegach Ba\u0142tyku co najmniej od czas\u00f3w kultury rzucewskiej (w neolicie: 1700- 2400 lat przed Chrystusem) \u015bwiadczy o tym, \u017ce nagromadzenia tego surowca s\u0105 odnawialne. Niestety nie dowiemy si\u0119, jakie by\u0142y jego rzeczywiste zasoby w dnie Ba\u0142tyku, bowiem nigdy nie by\u0142a prowadzona dokumentacja uzyskiwanego surowca.<\/p>\n\n\n\n

Rejestracja miejsc pojawiania si\u0119 od lat bursztynu na pla\u017cach, jak cho\u0107by od zachodu poczynaj\u0105c w Wolinie, Dar\u0142\u00f3wku, Jaros\u0142awcu, Ustce, W\u0142adys\u0142awowie, Sobieszewie i innych, wskazuje, \u017ce s\u0105 to w przewadze abrazyjne odcinki dzisiejszego wybrze\u017ca. Wyniki bada\u0144 poszukiwawczych prowadzonych od 1970 roku w rejonie wybrze\u017ca wskazuj\u0105, \u017ce udokumentowano oko\u0142o 236 ton bursztynu, z czego 75% (=177 ton) stanowi\u0142y zasoby “Wis\u0142ouj\u015bcia”. Ostatnio udokumentowane zosta\u0142o z\u0142o\u017ce w Stegnach i Sztutowie28<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Bursztyn w osadach holoce\u0144skich w rejonie przyba\u0142tyckim ma w Polsce znaczenie przemys\u0142owe. Badania wi\u0119c musz\u0105 spe\u0142nia\u0107 nie tylko wymogi stawiane badaniom podstawowym, ale tak\u017ce ukierunkowa\u0107 poszukiwania, kt\u00f3rych oczekuje liczna spo\u0142eczno\u015b\u0107 bursztynnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Przypisy i wyb\u00f3r literatury<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/a>(1) Polsk\u0105 literatur\u0119 przyrodnicz\u0105 Czytelnik znajdzie w: Kosmowska-Ceranowicz B. (red.): Bursztyn ba\u0142tycki i inne \u017cywice kopalne. Pi\u015bmiennictwo polskie oraz prace autor\u00f3w polskich w literaturze \u015bwiatowej. Bibliografia komentowana 1534-1993. (Baltic amber and other fossil resins in Polish literature and works by Polish authors in world literature. An annotated bibliography 1534-1993). Cz\u0119\u015b\u0107 I. Pietrzak T., R\u00f3\u017cycka T.: Bursztyn w przyrodzie, kulturze i sztuce. (Part I. Amber in nature, culture and art). Warszawa. 1993 ss. 164 oraz: Popio\u0142ek J., 2006: Bursztyn w dawnej Polsce. Antologia 1534-1900. Wyd. Marpress, Gda\u0144sk.
<\/a>(2) Zaddach E.G. 1860: \u00dcber die Bernstein- und Braunkohlenlager des Samlands. Schriften der Physikalisch-\u00d6konomischen Gesellschaft zu K\u00f6nigsberg l, 1-44; H\u00e4pke L., 1875: Der Bernstein im nordwestlichen Deutschland. Verhandlungen d. naturwiss. Ver. in Bremen 4, 525-550;
<\/a>(3) Rz\u0105czy\u0144ski 1721: Historia naturalis curiosa Regni Poloniae..Sandomiriae.; Staszic S., 1815: O ziemiorodztwie Karpat\u00f3w i innych g\u00f3r i r\u00f3wnin Polski. Warszawa.Freyer J., 1833: O bursztynie. Krak\u00f3w; Haczewski J., 1838: O bursztynie. Sylwan. 14 (1\/2), 191-251
<\/a>(4) Chc\u0105c u\u0142atwi\u0107 lokalizacj\u0119 tych osad\u00f3w autorka zaproponowa\u0142a zamieni\u0107 dotychczas u\u017cywan\u0105 jej nazw\u0119 “delta ch\u0142apowsko-sambijska” na now\u0105: delta gda\u0144ska nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do nazw geograficznych Gda\u0144ska i Zatoki Gda\u0144skiej, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy rosyjski i polski obszar wyst\u0119powania z\u0142o\u017ca. Ch\u0142apowo jest obecnie ju\u017c tylko nazw\u0105 dzielnicy W\u0142adys\u0142awowa, a nazwa Sambia jest w randze nazwy jednostki fizjograficznej (Kosmowska-Ceranowicz B., 2003: Quaternary Amber-bearing deposits on the Polish coast. Zeitschrift f\u00fcr Angewandte Geologie Sonderheft 2 s. 73-84.)
<\/a>(5) Piwocki M., Olkowicz-Paprocka I., Kosmowska-Ceranowicz B., Grabowska I., Odrzywolska-Bie\u0144kowa E., 1985: Stratygrafia trzeciorz\u0119dowych osad\u00f3w bursztynono\u015bnych okolic Ch\u0142apowa ko\u0142o Pucka. Prace Muzeum Ziemi 37, 61-77; Jaworowski K., 1987: Geneza bursztynono\u015bnych osad\u00f3w paleogenu w okolicach Ch\u0142apowa. Biuletyn Instytutu Geologicznego 356, 82-102.
<\/a>(6) Kosmowska-Ceranowicz B.,1995: Das Bernsteinf\u00fchrende Terti\u00e4r des Ch\u0142apowo-Samland Delta. W: Weidert (red) – Klassische Fundstellen der Pal\u00e4ontologie. Goldschneck-Verlag, Korb Bd.III s. 180-190;
<\/a>(7) jak nazwa\u0142 warstwy bursztynono\u015bne Zaddach (1867: blaue Erde)
<\/a>(8) Kosmowska-Ceranowicz B., M\u00fcller C., 1985: Lithology and calcareous nannoplancton in amberbearing Tertiary sediments from boreholes Ch\u0142apowo. Bulletin de l’Academie Polonaise des Sciences 1985, 33 (3-4) s. 119-129; Kosmowska-Ceranowicz B.1987: Charakterystyka mineralogiczno-petrograficzna osad\u00f3w bursztynono\u015bnych eocenu w rejonie Ch\u0142apowa oraz osad\u00f3w paleogenu Polski p\u00f3\u0142nocnej. Biuletyn Instytutu Geologicznego 356 s. 29-50.
<\/a>(9) Kosmowska-Ceranowicz B., Kohlman-Adamska A., Grabowska I., 1997: Erste Ergebnisse zur Lithologie und Palynologie der bernsteinf\u00fchrenden Sedimente im Tagebau Primorskoje. Metalla Forschungsberichte des Deutsch. Bergbau-Museums 66 s. 5-17. Bochum.
<\/a>(10) Kosmowska-Ceranowicz B., Kohlman-Adamska A., Grabowska I., jak wy\u017cej 1997, (por. tab. 1.); Ostatnia praca S. Ritzkowskiego (1997)
<\/a>(11) Piwocki M., Olkowicz-Paprocka I., 1987: Litostratygrafia paleogenu, perspektywy i metodyka poszukiwa\u0144 bursztynu w p\u00f3\u0142nocnej Polsce. Biuletyn Instytutu Geologicznego 356, s. 7-28.
<\/a>(12) Zosimowicz W., Perkowski E., Wlaskin A.P., 2002: Rowienskij Jantar: nowyj lagerstett. W: Ewolucija organicznogo swity jak pitgruntja dlja wiriszennja problem stratigrafii. Kijew. 73-77.
<\/a>(13) mi\u0119dzy innymi w Klesowie: Kosmowska-Ceranowicz B., 1986: Bernsteinfunde und Bernsteinlagerst\u00e4tten in Polen. Zeitschrift d. Deutsche Gemmologische Gesselschaft 35 (1\/2) s. 21-26. Stuttgart; Kosmowska-Ceranowicz B., Kociszewska-Musia\u0142 G., Musia\u0142 T., M\u00fcller C. 1990: Bursztynono\u015bne osady trzeciorz\u0119dowe okolic Parczewa. Prace Muzeum Ziemi 41 s. 21-35.
<\/a>(14) Kosmowska-Ceranowicz B., Krumbiegel G., 1988: Der Untermioz\u00e4ne Bernstein und andere fossile Harze von Bitterfeld\/DDR. Geschichte, Geologie und IRS. W: The sixth meeting on amber and amber-bearing sediments. Museum of the Earth Warsaw s. 17-18; Kosmowska-Ceranowicz, B., Krumbiegel G., 1989: Geologie und Geschichte des Bitterfelder Bernsteins und anderer fossiler Harze. Hallesches Jahrbuch f. Geowissenschaften 14 s. 1-25.
<\/a>(15) Wimmer R., Pester L. Eissmann L., 2006 Das bernsteinf\u00fchrende Terti\u00e4r zwischen Leipzig und Bitterfeld. Mauritiana 19.(3) 373-421. Altenburg.
<\/a>(16) Conwentz 1890, H\u00e4pke 1875: op.cit.
<\/a>(17) Kosmowska-Ceranowicz B. (red.), 2002: Znaleziska i dawne kopalnie bursztynu w Polsce Od Ba\u0142tyku przez Kurpie do Karpat. Biblioteka Kurpiowska im. Stacha Konwy 2 ss.158 (+16 map woj.). Warszawa.
<\/a>(18) Musia\u0142 T., 1978: Bursztyn. W: Surowce mineralne wojew\u00f3dztwa olszty\u0144skiego. S.184-188. Warszawa.
<\/a>(19) B\u0142aszak M., 1987: Bursztyn w osadach trzeciorz\u0119dowych w okolicy Mo\u017cd\u017canowa k. S\u0142upska. Biul.Instytutu Geologicznego 356, s. 103-119.
<\/a>(20) Zaddach E.G.: 1869: Beobachtungen \u00fcber das Vorkommendes Bernsteins u. die Ausdehnung des Terti\u00e4rsgebirges in Westpreussen u. Pommern. Schrift.K\u00f6nigl.Phys.-\u00f6konom.Ges. K\u00f6nigsberg 10 s.1-82 ; \u017beglarski H., 1957: Jantar – z\u0142oto p\u00f3\u0142nocy. G\u0142os Tygodnia 30 s.2)
<\/a>(21) Kosmowska-Ceranowicz B., 2002: Nagromadzenie bursztynu na Kurpiowszczy\u017anie. W: Kosmowska-Ceranowicz B. (red.): Znaleziska i dawne kopalnie bursztynu w Polsce Od Ba\u0142tyku przez Kurpie do Karpat. Biblioteka Kurpiowska im. Stacha Konwy 2 s. 8-12.
<\/a>(22) Pietrzak T., 2002: Wydobywanie bursztynu na Kurpiach i w innych regionach Polski. W: Kosmowska-Ceranowicz B. (red.): Znaleziska i dawne kopalnie bursztynu w Polsce Od Ba\u0142tyku przez Kurpie do Karpat. Biblioteka Kurpiowska im. Stacha Konwy 2 s. 13-23.
<\/a>(23) Meyn L., 1876: Der Bernstein der norddeutschen Ebene auf zweiter dritter, vierter, f\u00fcnfter und sechster Lagerst\u00e4tte. Zeitsch . deutsch. geol. Gesellsch. 28, 171-198.
<\/a>(24) H\u00e4pke 1875: op.cit.;
<\/a>(25) Meyn 1876 op.cit.
<\/a>(26) Listkowski W., \u0141azowski L., 1975: Wyniki bada\u0144 z\u0142\u00f3\u017c bursztynu w okolicach Gda\u0144ska. Przegl\u0105d Geologiczny 23 (8), 385-388; Tomczak A., Krzymi\u0144ska M., Micha\u0142owska M., Mojski J.E., Pikies R., Zachowicz J., 1990: Geological position of amber bearing deposits on the Vistula Bay Bar, Poland. Prace Muzeum Ziemi 41 s. 160.
<\/a>(27) Gier\u0142owski W., 1995: Tera\u017aniejszo\u015b\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107 polskiego bursztynu. AMBERIF’95
<\/a>(28) \u0141azowski L., Bujakowska K. 2002: Projekt prac geologiczno-poszukiwawczych za nagromadzeniami bursztynu w pasie pobrze\u017ca Ba\u0142tyku. Przedsi\u0119biorstwo Geologiczne “POLGEOL” S.A. Warszawa<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Z\u0142o\u017ca bursztynu ba\u0142tyckiego, kt\u00f3re maj\u0105 lub mia\u0142y znaczenie przemys\u0142owe, wyst\u0119puj\u0105 tylko w Rosji, Polsce, na Ukrainie i w Niemczech. Nazwy wi\u0119c takie jak bursztyn ba\u0142tycki, bursztyn ukrai\u0144ski i bursztyn sakso\u0144ski (albo wymiennie bitterfeldzki) oznaczaj\u0105 ten sam rodzaj bursztynu, s\u0105 niejako synonimami nazwy sukcynit.<\/p>","protected":false},"featured_media":13605,"parent":0,"menu_order":0,"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"slim_seo":{"title":"Z\u0142o\u017ca bursztynu (sukcynitu) - Amber Portal","description":"Z\u0142o\u017ca bursztynu ba\u0142tyckiego, kt\u00f3re maj\u0105 lub mia\u0142y znaczenie przemys\u0142owe, wyst\u0119puj\u0105 tylko w Rosji, Polsce, na Ukrainie i w Niemczech. Nazwy wi\u0119c takie jak burszt"}},"tags":[],"lokalizacja":[],"temat":[223],"class_list":["post-13619","bursztyn","type-bursztyn","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","temat-bursztyn-baltycki"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/bursztyn\/13619","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/bursztyn"}],"about":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/bursztyn"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13605"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13619"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13619"},{"taxonomy":"lokalizacja","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/lokalizacja?post=13619"},{"taxonomy":"temat","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/temat?post=13619"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}