{"id":13619,"date":"2009-07-13T22:54:36","date_gmt":"2009-07-13T20:54:36","guid":{"rendered":"https:\/\/wp.amber.com.pl\/zloza-bursztynu-sukcynitu\/"},"modified":"2025-11-09T19:34:15","modified_gmt":"2025-11-09T18:34:15","slug":"zloza-bursztynu-sukcynitu","status":"publish","type":"bursztyn","link":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/bursztyn\/zloza-bursztynu-sukcynitu\/","title":{"rendered":"Deposits of amber (succinite)"},"content":{"rendered":"\n

Z\u0142o\u017ca tego bursztynu nale\u017c\u0105 do z\u0142\u00f3\u017c wt\u00f3rnych<\/strong> pochodzenia osadowego, co oznacza, \u017ce przed ich ostatecznym zdeponowaniem przesz\u0142y mniej lub bardziej odleg\u0142y transport.<\/p>\n\n\n\n

O z\u0142o\u017cach bursztynu napisano bardzo du\u017co, a XVI-wieczne mapy utrwali\u0142y te\u017c niema\u0142\u0105 porcj\u0119 wiedzy1<\/sup>. Dawna, do\u015b\u0107 dobrze znana literatura dotycz\u0105ca bada\u0144 poszukiwawczo-z\u0142o\u017cowych jest w wi\u0119kszo\u015bci niemieckoj\u0119zyczna. Ma to oczywisty zwi\u0105zek z wieloletni\u0105 przynale\u017cno\u015bci\u0105 najwi\u0119kszego z\u0142o\u017ca do Prus Wschodnich. Bursztynu dostarcza\u0142y najpierw klify i po\u0142owy bursztynu na wielokilometrowym wybrze\u017cu Ba\u0142tyku, a nast\u0119pnie kopalnie na P\u00f3\u0142wyspie Sambijskim2<\/sup>. Polscy przyrodnicy nowo\u017cytni nie mieli tak \u0142atwo dost\u0119pnych i licznych materia\u0142\u00f3w badawczych. Mniej znane s\u0105 wi\u0119c dawne opracowania badaczy polskich. Gabriel Rz\u0105czy\u0144ski w XVIII wieku w swych dzie\u0142ach rozr\u00f3\u017cnia bursztyn z Ba\u0142tyku (Succinu in Mari Balthica<\/em>) i z nadbrze\u017cy (Succinum in littoribus<\/em>). Cytuj\u0105c starsz\u0105 literatur\u0119 b\u0105d\u017a w\u0142asne spostrze\u017cenia, wymieni\u0142 oko\u0142o 40 miejscowo\u015bci \u2013 w tym oko\u0142o po\u0142owa mi\u0119dzy Gda\u0144skiem a K\u0142ajped\u0105 \u2013 gdzie wyst\u0119powa\u0142 bursztyn. R\u00f3wnie\u017c Stanis\u0142aw Staszic, kt\u00f3ry w Polsce zyska\u0142 miano ojca geologii polskiej, wnosi znamienn\u0105 wiadomo\u015b\u0107 na temat wyst\u0105pie\u0144 bursztynu w okolicy Radzynia i rzeki Ty\u015bmienicy \u2013 jest to teren w pobli\u017cu dzi\u015b udokumentowanego z\u0142o\u017ca delty Parczewskiej. Oryginalne bogate wiadomo\u015bci o nagromadzeniach bursztynu zawarte s\u0105 r\u00f3wnie\u017c w pierwszych polskich monografiach Jana Freyera i J\u00f3zefa Haczewskiego3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

W paleogenie<\/h2>\n\n\n\n

Na p\u00f3\u0142nocnym brzegu morza eoce\u0144skiego<\/h3>\n\n\n\n

W Ch\u0142apowie ko\u0142o Gda\u0144ska jest z\u0142o\u017ce o znacznych zasobach w formie fragmentu bursztynono\u015bnej delty hipotetycznej rzeki Eridan, dla kt\u00f3rej terenem \u017ar\u00f3d\u0142owym by\u0142a Fennoskandia. Delta ta, dla kt\u00f3rej autorka w 2003 roku zaproponowa\u0142a nazw\u0119 delty gda\u0144skiej<\/strong>4<\/sup> \u2013 od Karwi na zachodzie do nasady P\u00f3\u0142wyspu Sambijskiego na wschodzie \u2013 tworzy\u0142a si\u0119 w dawnym p\u0142ytkim morzu eoce\u0144skim. Wody dorzecza Eridanu z bujnych las\u00f3w l\u0105du Fennoskandii opr\u00f3cz materia\u0142u skalnego \u2013 g\u0142az\u00f3w, \u017cwir\u00f3w i piask\u00f3w \u2013 znosi\u0142y o ile\u017c bardziej mi\u0119kkie \u017cywice cz\u0119sto tkwi\u0105ce jeszcze w pniach drzew. Z\u0142o\u017ce sprzed milion\u00f3w lat po stronie polskiej, por\u00f3wnywalne z najwi\u0119kszymi z\u0142o\u017cami na Sambii, powsta\u0142o w morzu, kt\u00f3rego p\u00f3\u0142nocny brzeg przebiega\u0142 w rejonie Gda\u0144ska.<\/p>\n\n\n\n

Zachodnia (polska) cz\u0119\u015b\u0107 delty gda\u0144skiej zosta\u0142a odkryta w 1983 r. trzema wierceniami w okolicy wsi Ch\u0142apowo. Bursztyn stwierdzono w ka\u017cdym z odwiert\u00f3w badawczych. Osady bursztynono\u015bne w rejonie Ch\u0142apowa wyst\u0119puj\u0105 na g\u0142\u0119boko\u015bci 67,0 \u2013 132,5 m, \u015brednio 96,5 m. Badania profili wiertniczych z Ch\u0142apowa5<\/sup> wskazuj\u0105 niezbicie, \u017ce ta cz\u0119\u015b\u0107 delty jest kontynuacj\u0105 wschodniej (rosyjskiej) cz\u0119\u015bci eksploatowanej na Sambii. R\u00f3\u017cna jest g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 ich zalegania; w okolicy Gda\u0144ska a\u017c do Karwi z\u0142o\u017ce le\u017cy na g\u0142\u0119boko\u015bci oko\u0142o 90-120 m, co na razie wyklucza mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego eksploatacji6<\/sup>. Bardziej intensywna sedymentacja w zachodniej (polskiej) cz\u0119\u015bci delty i wi\u0119ksza g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 zalegania ni\u017c w cz\u0119\u015bci wschodniej mog\u0105 wskazywa\u0107 na brak r\u00f3wnowagi (labilno\u015b\u0107) morskiego dna. Tektonika tego regionu, znana tak\u017ce z bada\u0144 ska\u0142 starszego pod\u0142o\u017ca, mog\u0142a umo\u017cliwi\u0107 du\u017co p\u00f3\u017aniejsze powstanie Zatoki Gda\u0144skiej. Paleoge\u0144skie osady bursztynono\u015bne z \u015brodkowej cz\u0119\u015bci delty \u2013 po powstaniu Ba\u0142tyku \u2013 zosta\u0142y ostatecznie w epoce lodowej ca\u0142kowicie usuni\u0119te i lodowcami przeniesione na po\u0142udnie.<\/p>\n\n\n\n

Identyfikacja bursztynono\u015bnej “niebieskiej ziemi”7<\/sup> delty gda\u0144skiej jest dzi\u015b mo\u017cliwa za pomoc\u0105 analizy minera\u0142\u00f3w ci\u0119\u017ckich, kt\u00f3re wyznaczaj\u0105 typowy dla tych osad\u00f3w kompleks warstw z ziarnami epidot\u00f3w<\/strong>. Osady takie wyr\u00f3\u017cnione zosta\u0142y w profilach wielu wierce\u0144 w regionie gda\u0144skim8<\/sup>. Bursztynono\u015bny osad piaszczysto-ilasty jest poza tym rozpoznawalny tak\u017ce dzi\u0119ki obecno\u015bci w nim glaukonitu<\/strong>, kt\u00f3ry tworzy si\u0119 w \u015brodowisku morskim. Wprawdzie glaukonit jest minera\u0142em zielonym, to jednak wraz z osadem ilastym zw\u0142aszcza suchym, daje zabarwienie niebieskawe.<\/p>\n\n\n\n

Wiek osad\u00f3w bursztynono\u015bnych w delcie gda\u0144skiej w miar\u0119 post\u0119pu bada\u0144 ulega\u0142 zmianom od wczesnego oligocenu do p\u00f3\u017anego eocenu (bartonu), a nawet wg bada\u0144 opartych na datowaniu radiometrycznym do \u015brodkowego eocenu (lutetu)10<\/sup>. W polskiej cz\u0119\u015bci z\u0142o\u017ca w profilach trzech wierce\u0144 Ch\u0142apowo I-III oszacowano zasoby11<\/sup> na 643 820 ton, przy czym w poszczeg\u00f3lnych warstwach stwierdzono wyst\u0119powanie bursztynu od 132 do 5976,79 g\/m3<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Typowe w swych naturalnych formach i odmianach bry\u0142y bursztynu ba\u0142tyckiego<\/strong> ze z\u0142o\u017ca paleoge\u0144skiego na Sambii: [a] forma powsta\u0142a mi\u0119dzy p\u0142atami kory; [b] widoczne dwie p\u0142askie powierzchnie (z g\u00f3ry i od do\u0142u) i zarys trzeciej odpowiadaj\u0105ce pierwotnie poziomowi p\u0142ynnej \u017cywicy; [c] forma powsta\u0142a w szczelinie drzewa z naturalnym otworem po ga\u0142\u0119zi.<\/p>\n\n\n\n

Na po\u0142udniowym brzegu morza paleoge\u0144skiego <\/h3>\n\n\n\n

Sukcynit, r\u00f3wnie przydatny do obr\u00f3bki jak ten z rejonu ba\u0142tyckiego, osadza\u0142 si\u0119 tak\u017ce w osadach paleoge\u0144skich wzd\u0142u\u017c po\u0142udniowego brzegu morza eoce\u0144skiego. Znane s\u0105 co najmniej dwie bursztynono\u015bne delty: na terenie Polski delta Parczewa<\/strong>, a na terenie Polesia Wo\u0142y\u0144skiego na Ukrainie delta Klesowa<\/strong>12<\/sup>. Zasoby z\u0142o\u017ca bursztynu w delcie Parczewa oszacowano na 6911 ton.<\/p>\n\n\n\n

Schemat osadzania bursztynu ukrai\u0144skiego wzd\u0142u\u017c po\u0142udniowego brzegu epikontynentalnego eoce\u0144skiego basenu morskiego [1] delta Parczewa; [2] delta Klesowa<\/p>\n\n\n\n

Podobnie jak w rejonie ba\u0142tyckim osady z epidotem s\u0105 wska\u017anikiem pochodzenia \u017cywic kopalnych z terenu Fennoskandii, tak osady z minera\u0142ami andaluzytu<\/strong> i turmalinu<\/strong> wskazuj\u0105 na tarcz\u0119 ukrai\u0144sk\u0105, jako terenu, z kt\u00f3rego pochodzi bursztyn znajdowany w G\u00f3rce Lubartowskiej, a na Ukrainie eksploatowany w Klesowie13<\/sup>. Bursztyn ukrai\u0144ski (sukcynit) eksploatowany w Klesowie kontynuuje si\u0119 jeszcze na terenie Bia\u0142orusi w okolicy miejscowo\u015bci Gatcza \u2013 Osowa.<\/p>\n\n\n\n

Z\u0142o\u017ce bursztynu w Bitterfeldzie<\/h3>\n\n\n\n

Obszarem wyst\u0119powania sukcynitu w osadach m\u0142odszych ni\u017c bursztyn w rejonie Ba\u0142tyku i zachodniej Ukrainy jest rejon \u015brodkowych Niemiec. Z\u0142o\u017ce bursztynu w kopalni Goitsche w Bitterfeldzie powsta\u0142o w zatoce morskiej na obszarze niecki tury\u0144skiej na prze\u0142omie oligocenu z miocenem. Znoszone z po\u0142udnia z pobliskich l\u0105d\u00f3w \u017cywice osadzane by\u0142y w ilastych bezwapnistych, szaroczarnych piaskach z du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 muskowitu, rozproszonej substancji ro\u015blinnej i w\u0119gla brunatnego. \u015arodowisko morskie dokumentuje nieliczny glaukonit i obecno\u015b\u0107 morskiego planktonu. Osady bursztynono\u015bne zalegaj\u0105 powy\u017cej z\u0142o\u017ca w\u0119gla brunatnego.<\/p>\n\n\n\n

Wiadomo\u015bci o z\u0142o\u017cu bursztynu, podobnie jak i innych surowcach paleoge\u0144skich, by\u0142y w czasach NRD trzymane w tajemnicy, co nie sprzyja\u0142o ich badaniom. Nie mniej uzyskali\u015bmy zgod\u0119 na wej\u015bcie do kopalni w latach 80. XX wieku, a wyniki prowadzonych bada\u0144 zosta\u0142y opublikowane14<\/sup>. Dyskusje na temat genezy tego z\u0142o\u017ca ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 wiele lat, dzi\u015b prace z 2006 roku przynosz\u0105 satysfakcjonuj\u0105ce wyniki15<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

W kopalni w\u0119gla brunatnego Goitsche ko\u0142o Bitterfeldu bursztyn zwany sakso\u0144skim (albo bitterfeldzkim) odkryto w 1974 roku. W 1990 r. metod\u0119 odkrywkow\u0105 przerwano z uwagi na ogromne zapylenie okolicznych teren\u00f3w i po zalaniu kopalni zast\u0105piono metod\u0105 wydobywania spod wody. Kopalnia dzia\u0142a\u0142a do 1993, po czym ze wzgl\u0119d\u00f3w ekonomicznych eksploatacja zosta\u0142a zako\u0144czona.<\/p>\n\n\n\n

Roczne wydobycie bursztynu dochodzi\u0142o do 50 ton. Surowiec z kopalni Goitsche zaopatrywa\u0142 wytw\u00f3rni\u0119 wyrob\u00f3w bursztynu w Damgarten (ko\u0142o Ribnitz), ale w czasach NRD wyroby nie posiada\u0142y etykiet stwierdzaj\u0105cych pochodzenie surowca. W\u015br\u00f3d surowca bursztynu bitterfeldzkiego nie zdarza\u0142y si\u0119 tak du\u017ce bry\u0142y jak w rejonie ba\u0142tyckim albo na Ukrainie. Typowe dla bursztynu bitterfeldzkiego jest jego wzgl\u0119dnie szybkie tworzenie odmian wt\u00f3rnych, polegaj\u0105ce na zmianie barw z \u017c\u00f3\u0142tych na \u017c\u00f3\u0142toczerwone.<\/p>\n\n\n\n

Nagromadzenia w osadach plejstoce\u0144skich<\/h3>\n\n\n\n

Rozprzestrzenienie osad\u00f3w bursztynono\u015bnych, kt\u00f3re od neolitu podlegaj\u0105 ci\u0105g\u0142ej eksploatacji, dotyczy przewa\u017cnie znalezisk w osadach najm\u0142odszych: plejstoce\u0144skich i holoce\u0144skich, kt\u00f3re okre\u015blamy z\u0142o\u017cami rozsypiskowymi. Z\u0142o\u017ca te (z uwagi na mniejsze zasoby cz\u0119sto nazywamy nagromadzeniami) maj\u0105 prosty zwi\u0105zek z opisanymi wy\u017cej z\u0142o\u017cami, polegaj\u0105cy na przeniesieniu na po\u0142udnie (redepozycji) starszych, paleoge\u0144skich z\u0142\u00f3\u017c bursztynu sprzed co najmniej 40 milion\u00f3w lat.<\/p>\n\n\n\n

Do najwi\u0119kszego zniszczenia z\u0142o\u017ca paleoge\u0144skiego dosz\u0142o w czwartorz\u0119dzie, w epoce lodowcowej. Kolejne zlodowacenia erodowa\u0142y coraz starsze warstwy i przenosi\u0142y je w porz\u0105dku odwrotnym. Najwi\u0119ksze zag\u0119szczenie bursztynu wydaje si\u0119 by\u0107 w osadach najm\u0142odszego zlodowacenia ba\u0142tyckiego.
Opracowane w niekt\u00f3rych krajach Europy mapy wyst\u0119powania bursztynu16<\/sup> da\u0142y obraz mo\u017ce daleki od prawdy, ale wskazuj\u0105cy na zdumiewaj\u0105co szerokie rozprzestrzenienie bursztynu w czwartorz\u0119dzie. Na terenie Polski na bursztyn natrafiono co najmniej 740 razy17<\/sup>. Przeciwstawiaj\u0105c ma\u0142\u0105 g\u0119sto\u015b\u0107, ma\u0142\u0105 twardo\u015b\u0107, a tak\u017ce r\u00f3\u017cn\u0105 wielko\u015b\u0107 bursztynu warunkom transportu, zmianom klimatu i obcowaniu w towarzystwie g\u0142az\u00f3w i gruboziarnistych osad\u00f3w piaszczysto-\u017cwirowych, zdumiewa ich obecno\u015b\u0107 na znacznych odleg\u0142o\u015bciach od terenu \u017ar\u00f3d\u0142owego (terenu alimentacji), jakim by\u0142a w plejstocenie delta gda\u0144ska.<\/p>\n\n\n\n

Bursztyn przenoszony by\u0142 transportem lodowcowym, rzeczno-lodowcowym i rzecznym na po\u0142udnie na znaczne obszary Europy. Przenoszenie bursztynu odbywa\u0142o si\u0119 w dwojaki spos\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

1.<\/strong> Ca\u0142e pakiety niebieskiej ziemi o nienaruszonej strukturze transportowane by\u0142y na znaczne odleg\u0142o\u015bci jako tak zwane kry wtopione w lodowiec. W Polsce kry<\/strong> stwierdzono w Zielnowie ko\u0142o Grudzi\u0105dza i w Mo\u017cd\u017canowie ko\u0142o Ustki. W Zielnowie ko\u0142o Grudzi\u0105dza18<\/sup> bursztyn wyst\u0119powa\u0142 w znacznych ilo\u015bciach i by\u0142 miejscem pozyskiwania surowca w niewielkiej kopalni odkrywkowej. Znajdowane by\u0142y pojedyncze kawa\u0142ki wielko\u015bci od kilku do 15 cm.<\/p>\n\n\n\n

O kopalniach w Mo\u017cd\u017canowie wspomina\u0142y ju\u017c kroniki z ko\u0144ca XVIII wieku. Eksploatacja bursztynu prowadzona by\u0142a za pomoc\u0105 szyb\u00f3w do g\u0142\u0119boko\u015bci oko\u0142o 22 m. Kopalnia w Mo\u017cd\u017canowie nie wytrzyma\u0142a jednak konkurencji z rozbudowuj\u0105cym si\u0119 kopalnictwem na Sambii. Z\u0142o\u017cem w Mo\u017cd\u017canowie zainteresowano si\u0119 ponownie w 1957 r., a nast\u0119pnie w latach 70. XX wieku. Dokumentacja z\u0142o\u017ca pozwoli\u0142a ustali\u0107 g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 najbogatszej warstwy \u015brednio na 11 m (5,45 \u2013 17,5 m) i \u015bredni\u0105 mi\u0105\u017cszo\u015b\u0107 1,7 m (0,15 \u2013 3,4 m). Zasoby obliczono na oko\u0142o 20 ton (20.270,65 kg)19<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Nie zosta\u0142y dostatecznie zbadane osady z bursztynem w miejscowo\u015bci Ugoszcz, pow. Byt\u00f3w, gdzie na prze\u0142omie XVIII i XIX w. kopalnictwo bursztynu by\u0142o rozwini\u0119te na du\u017c\u0105 skal\u0119. Kopalnie istnia\u0142y przez oko\u0142o 20 lat. Kopano na g\u0142\u0119boko\u015bci 12 \u2013 15 m, a nawet do 27,5 m.20<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

2.<\/strong> Drugi spos\u00f3b przemieszczania bursztynu to transport w rozproszeniu, jako czasem bardzo dobrze obtoczone bursztynowe otoczaki w glinach zwa\u0142owych, w \u017cwirach wodno-lodowcowych, b\u0105d\u017a jako ziarna bursztynu w piaskach plejstoce\u0144skich. Bursztynowe otoczaki, podobnie jak obtoczone mniejsze lub wi\u0119ksze otoczaki ska\u0142 skandynawskich, geolodzy nazywaj\u0105 narzutniakami<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Jednym z miejsc gromadzenia bursztynu by\u0142y sto\u017cki sandrowe powstaj\u0105ce przed czo\u0142em l\u0105dolodu, akumulowane przez wody wyp\u0142ywaj\u0105ce z tuneli w lodzie lub pod lodem. Jednym z takich sto\u017ck\u00f3w jest sandr kurpiowski (w dorzeczu \u015brodkowej Narwi), kt\u00f3ry poza tym, \u017ce zgromadzi\u0142 w swych osadach bursztyn, wp\u0142yn\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c na dzisiejsz\u0105 rze\u017ab\u0119 terenu, a zw\u0142aszcza na rozw\u00f3j sieci rzecznej, kt\u00f3ra w nast\u0119pnej epoce – w holocenie – przej\u0119\u0142a rol\u0119 ciek\u00f3w wodno-lodowcowych i przemywaj\u0105c osady sandrowe, w dalszym ci\u0105gu przyczynia\u0142a si\u0119 do segregacji materia\u0142\u00f3w okruchowych i wyp\u0142ukiwania bry\u0142ek bursztynu jako otoczak\u00f3w najl\u017cejszych21<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c w XVII wieku poeta Maciej Kazimierz Sarbiewski pisa\u0142:
“T\u0119 rzek\u0119 szcz\u0119\u015bliw\u0105 Narew niech pie\u015bni okryj\u0105.
Nasi ch\u0142opcy i dziewcz\u0119ta, gdy b\u0119d\u0105 szuka\u0107 \u015bwiec\u0105cych kamieni
i \u0142zy bursztynu zbiera\u0107 rozognione……”<\/em><\/p>\n\n\n\n

Wydobywanie bursztynu na terenie Kr\u00f3lestwa Polskiego zapocz\u0105tkowa\u0142 w 1796 roku Wolgram de Voza w\u0142a\u015bnie na sandrze kurpiowskim w miejscowo\u015bci Wo\u0142kowe, czyni\u0105c poszukiwania w okolicznych lasach.
Drugim terenem bogatym w bursztyn w osadach “narzuconych” przez lodowce, b\u0105d\u017a rzeki z nich wyp\u0142ywaj\u0105ce by\u0142y Bory Tucholskie i Pojezierze Kaszubskie. W dorzeczu Brdy i Wdy bursztyn wyst\u0119powa\u0142 p\u0142ytko pod powierzchni\u0105, albo g\u0142\u0119biej do 6 m, w bardzo du\u017cych ilo\u015bciach. W latach 1835-1865 w niekt\u00f3rych kopalniach pracowa\u0142o dziennie do 200 pracownik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Na Pojezierzu Kaszubskim eksploatacj\u0119 prowadzono ju\u017c w X wieku na Bursztynowej G\u00f3rze (105 m n.p.m.; dzi\u015b rezerwat przyrody o powierzchni 5,03 ha) w \u017cwirach, piaskach i glinach morenowych w prymitywnych kopalniach odkrywkowych. \u015alady w formie lej\u00f3w o \u015brednicy (najwi\u0119kszy) do 40 m i g\u0142\u0119boko\u015bci do 15 m pozosta\u0142y do dzi\u015b22<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Bursztyn na holoce\u0144skich pla\u017cach<\/h3>\n\n\n\n

Kolejne przenoszenie bursztynu – tym razem ju\u017c nie tylko ze starych osad\u00f3w paleoge\u0144skich, ale i plejstoce\u0144skich polodowcowych – zwi\u0105zana by\u0142a z powstaniem i rozwojem Ba\u0142tyku i do dzi\u015b trwaj\u0105cymi procesami sedymentacji brzegowej. Niew\u0105tpliwie najwcze\u015bniej by\u0142y, a dzi\u015b s\u0105 najlepiej znane cz\u0142owiekowi wyst\u0105pienia bursztynu na pla\u017cach, najliczniejsze po du\u017cych sztormach. St\u0105d w\u015br\u00f3d ludzi niewiele wiedz\u0105cych o dziejach bursztynu istnieje mylne przekonanie o jego zwi\u0105zku genetycznym z m\u0142odym, mniej ni\u017c 10 tysi\u0119cy lat licz\u0105cym Ba\u0142tykiem.<\/p>\n\n\n\n

Osady bursztynono\u015bne pochodz\u0105 szczeg\u00f3lnie z okresu zmian zasi\u0119gu brzegu morza litorinowego (transgresji a nast\u0119pnie regresji), kt\u00f3re poprzedza\u0142o obecny Ba\u0142tyk. Przykryte s\u0105 osadami wydmowymi. Najbogatsza, 8-metrowa warstwa z cienkimi warstewkami torfu (osadzona oko\u0142o 7000-4300 lat temu) wyst\u0119puje na g\u0142\u0119boko\u015bci 14 m26<\/sup>. S\u0105 to piaski przepe\u0142nione substancj\u0105 ro\u015blinn\u0105, kt\u00f3ra podczas falowania sprzyja\u0142a zatrzymywaniu si\u0119 bursztynu i uniemo\u017cliwia\u0142a jego odp\u0142yw. Kiedy dawn\u0105 pla\u017c\u0119 pokrywa\u0107 zacz\u0119\u0142a wydma, bursztyn znalaz\u0142 si\u0119 w szczeg\u00f3lnych warunkach (staraj\u0105 si\u0119 je na\u015bladowa\u0107 wytw\u00f3rcy bi\u017cuterii, stosuj\u0105c metody oparte na wysokiej temperaturze i ci\u015bnieniu, aby uzyska\u0107 ciekawsze od pierwotnych odmiany). Wygrzewane w gor\u0105cym piasku, moczone w deszczu nabiera\u0142y intensywniejszych wt\u00f3rnych barw a\u017c do czerwonych w\u0142\u0105cznie. A powierzchnia pokrywa\u0142a si\u0119 grub\u0105 warstw\u0105 zwietrza\u0142ego bursztynu.<\/p>\n\n\n\n

Bursztyn wygrzany w wydmie pokry\u0142 si\u0119 “ko\u017cuszkiem” zwietrza\u0142ego bursztynu<\/p>\n\n\n\n

Najstarsza metoda pozyskiwania bursztynu za pomoc\u0105 kaszork\u00f3w (siatek zamocowanych na d\u0142ugich dr\u0105gach) jest r\u00f3wnie\u017c i dzi\u015b aktualna. W czasie wiosennych albo jesiennych sztorm\u00f3w z po\u0142awiania bursztynu na pla\u017cach np. w latach 1990 i 1991 uzyskano oko\u0142o 5 ton surowca rocznie.<\/p>\n\n\n\n

Na po\u0142udniowym pobrze\u017cu Ba\u0142tyku bursztyn osadzony w osadach holoce\u0144skich jest od wielu lat eksploatowany (cz\u0119sto nielegalnie) metod\u0105 hydrauliczno-otworow\u0105. Wypychany na powierzchni\u0119 piasek z bursztynem i kawa\u0142kami drewien i innych resztek ro\u015blinnych (detrytus organiczny) tworzy sto\u017cek nap\u0142ywowy, na kt\u00f3rym ustawia si\u0119 zastawki i wy\u0142apuje bursztyn z detrytusem do siatki. P\u0142ukanie w roztworze soli kuchennej, odbywa si\u0119 najcz\u0119\u015bciej od razu w pobli\u017cu eksploatacji i oddziela bursztyn od osadu. Eksploatacja z osad\u00f3w holoce\u0144skich pokrywa nie wi\u0119cej ni\u017c 15-17% (ok. 30 ton) og\u00f3lnego zapotrzebowania na surowiec, kt\u00f3re w Polsce w 1995 wynios\u0142o oko\u0142o 200 ton27<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Historia pozyskiwania bursztynu w znacznych ilo\u015bciach na po\u0142udniowych brzegach Ba\u0142tyku co najmniej od czas\u00f3w kultury rzucewskiej (w neolicie: 1700- 2400 lat przed Chrystusem) \u015bwiadczy o tym, \u017ce nagromadzenia tego surowca s\u0105 odnawialne. Niestety nie dowiemy si\u0119, jakie by\u0142y jego rzeczywiste zasoby w dnie Ba\u0142tyku, bowiem nigdy nie by\u0142a prowadzona dokumentacja uzyskiwanego surowca.<\/p>\n\n\n\n

Rejestracja miejsc pojawiania si\u0119 od lat bursztynu na pla\u017cach, jak cho\u0107by od zachodu poczynaj\u0105c w Wolinie, Dar\u0142\u00f3wku, Jaros\u0142awcu, Ustce, W\u0142adys\u0142awowie, Sobieszewie i innych, wskazuje, \u017ce s\u0105 to w przewadze abrazyjne odcinki dzisiejszego wybrze\u017ca. Wyniki bada\u0144 poszukiwawczych prowadzonych od 1970 roku w rejonie wybrze\u017ca wskazuj\u0105, \u017ce udokumentowano oko\u0142o 236 ton bursztynu, z czego 75% (=177 ton) stanowi\u0142y zasoby “Wis\u0142ouj\u015bcia”. Ostatnio udokumentowane zosta\u0142o z\u0142o\u017ce w Stegnach i Sztutowie28<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Bursztyn w osadach holoce\u0144skich w rejonie przyba\u0142tyckim ma w Polsce znaczenie przemys\u0142owe. Badania wi\u0119c musz\u0105 spe\u0142nia\u0107 nie tylko wymogi stawiane badaniom podstawowym, ale tak\u017ce ukierunkowa\u0107 poszukiwania, kt\u00f3rych oczekuje liczna spo\u0142eczno\u015b\u0107 bursztynnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Przypisy i wyb\u00f3r literatury<\/strong><\/p>\n\n\n\n

<\/a>(1) Polsk\u0105 literatur\u0119 przyrodnicz\u0105 Czytelnik znajdzie w: Kosmowska-Ceranowicz B. (red.): Bursztyn ba\u0142tycki i inne \u017cywice kopalne. Pi\u015bmiennictwo polskie oraz prace autor\u00f3w polskich w literaturze \u015bwiatowej. Bibliografia komentowana 1534-1993. (Baltic amber and other fossil resins in Polish literature and works by Polish authors in world literature. An annotated bibliography 1534-1993). Cz\u0119\u015b\u0107 I. Pietrzak T., R\u00f3\u017cycka T.: Bursztyn w przyrodzie, kulturze i sztuce. (Part I. Amber in nature, culture and art). Warszawa. 1993 ss. 164 oraz: Popio\u0142ek J., 2006: Bursztyn w dawnej Polsce. Antologia 1534-1900. Wyd. Marpress, Gda\u0144sk.
<\/a>(2) Zaddach E.G. 1860: \u00dcber die Bernstein- und Braunkohlenlager des Samlands. Schriften der Physikalisch-\u00d6konomischen Gesellschaft zu K\u00f6nigsberg l, 1-44; H\u00e4pke L., 1875: Der Bernstein im nordwestlichen Deutschland. Verhandlungen d. naturwiss. Ver. in Bremen 4, 525-550;
<\/a>(3) Rz\u0105czy\u0144ski 1721: Historia naturalis curiosa Regni Poloniae..Sandomiriae.; Staszic S., 1815: O ziemiorodztwie Karpat\u00f3w i innych g\u00f3r i r\u00f3wnin Polski. Warszawa.Freyer J., 1833: O bursztynie. Krak\u00f3w; Haczewski J., 1838: O bursztynie. Sylwan. 14 (1\/2), 191-251
<\/a>(4) Chc\u0105c u\u0142atwi\u0107 lokalizacj\u0119 tych osad\u00f3w autorka zaproponowa\u0142a zamieni\u0107 dotychczas u\u017cywan\u0105 jej nazw\u0119 “delta ch\u0142apowsko-sambijska” na now\u0105: delta gda\u0144ska nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do nazw geograficznych Gda\u0144ska i Zatoki Gda\u0144skiej, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy rosyjski i polski obszar wyst\u0119powania z\u0142o\u017ca. Ch\u0142apowo jest obecnie ju\u017c tylko nazw\u0105 dzielnicy W\u0142adys\u0142awowa, a nazwa Sambia jest w randze nazwy jednostki fizjograficznej (Kosmowska-Ceranowicz B., 2003: Quaternary Amber-bearing deposits on the Polish coast. Zeitschrift f\u00fcr Angewandte Geologie Sonderheft 2 s. 73-84.)
<\/a>(5) Piwocki M., Olkowicz-Paprocka I., Kosmowska-Ceranowicz B., Grabowska I., Odrzywolska-Bie\u0144kowa E., 1985: Stratygrafia trzeciorz\u0119dowych osad\u00f3w bursztynono\u015bnych okolic Ch\u0142apowa ko\u0142o Pucka. Prace Muzeum Ziemi 37, 61-77; Jaworowski K., 1987: Geneza bursztynono\u015bnych osad\u00f3w paleogenu w okolicach Ch\u0142apowa. Biuletyn Instytutu Geologicznego 356, 82-102.
<\/a>(6) Kosmowska-Ceranowicz B.,1995: Das Bernsteinf\u00fchrende Terti\u00e4r des Ch\u0142apowo-Samland Delta. W: Weidert (red) – Klassische Fundstellen der Pal\u00e4ontologie. Goldschneck-Verlag, Korb Bd.III s. 180-190;
<\/a>(7) jak nazwa\u0142 warstwy bursztynono\u015bne Zaddach (1867: blaue Erde)
<\/a>(8) Kosmowska-Ceranowicz B., M\u00fcller C., 1985: Lithology and calcareous nannoplancton in amberbearing Tertiary sediments from boreholes Ch\u0142apowo. Bulletin de l’Academie Polonaise des Sciences 1985, 33 (3-4) s. 119-129; Kosmowska-Ceranowicz B.1987: Charakterystyka mineralogiczno-petrograficzna osad\u00f3w bursztynono\u015bnych eocenu w rejonie Ch\u0142apowa oraz osad\u00f3w paleogenu Polski p\u00f3\u0142nocnej. Biuletyn Instytutu Geologicznego 356 s. 29-50.
<\/a>(9) Kosmowska-Ceranowicz B., Kohlman-Adamska A., Grabowska I., 1997: Erste Ergebnisse zur Lithologie und Palynologie der bernsteinf\u00fchrenden Sedimente im Tagebau Primorskoje. Metalla Forschungsberichte des Deutsch. Bergbau-Museums 66 s. 5-17. Bochum.
<\/a>(10) Kosmowska-Ceranowicz B., Kohlman-Adamska A., Grabowska I., jak wy\u017cej 1997, (por. tab. 1.); Ostatnia praca S. Ritzkowskiego (1997)
<\/a>(11) Piwocki M., Olkowicz-Paprocka I., 1987: Litostratygrafia paleogenu, perspektywy i metodyka poszukiwa\u0144 bursztynu w p\u00f3\u0142nocnej Polsce. Biuletyn Instytutu Geologicznego 356, s. 7-28.
<\/a>(12) Zosimowicz W., Perkowski E., Wlaskin A.P., 2002: Rowienskij Jantar: nowyj lagerstett. W: Ewolucija organicznogo swity jak pitgruntja dlja wiriszennja problem stratigrafii. Kijew. 73-77.
<\/a>(13) mi\u0119dzy innymi w Klesowie: Kosmowska-Ceranowicz B., 1986: Bernsteinfunde und Bernsteinlagerst\u00e4tten in Polen. Zeitschrift d. Deutsche Gemmologische Gesselschaft 35 (1\/2) s. 21-26. Stuttgart; Kosmowska-Ceranowicz B., Kociszewska-Musia\u0142 G., Musia\u0142 T., M\u00fcller C. 1990: Bursztynono\u015bne osady trzeciorz\u0119dowe okolic Parczewa. Prace Muzeum Ziemi 41 s. 21-35.
<\/a>(14) Kosmowska-Ceranowicz B., Krumbiegel G., 1988: Der Untermioz\u00e4ne Bernstein und andere fossile Harze von Bitterfeld\/DDR. Geschichte, Geologie und IRS. W: The sixth meeting on amber and amber-bearing sediments. Museum of the Earth Warsaw s. 17-18; Kosmowska-Ceranowicz, B., Krumbiegel G., 1989: Geologie und Geschichte des Bitterfelder Bernsteins und anderer fossiler Harze. Hallesches Jahrbuch f. Geowissenschaften 14 s. 1-25.
<\/a>(15) Wimmer R., Pester L. Eissmann L., 2006 Das bernsteinf\u00fchrende Terti\u00e4r zwischen Leipzig und Bitterfeld. Mauritiana 19.(3) 373-421. Altenburg.
<\/a>(16) Conwentz 1890, H\u00e4pke 1875: op.cit.
<\/a>(17) Kosmowska-Ceranowicz B. (red.), 2002: Znaleziska i dawne kopalnie bursztynu w Polsce Od Ba\u0142tyku przez Kurpie do Karpat. Biblioteka Kurpiowska im. Stacha Konwy 2 ss.158 (+16 map woj.). Warszawa.
<\/a>(18) Musia\u0142 T., 1978: Bursztyn. W: Surowce mineralne wojew\u00f3dztwa olszty\u0144skiego. S.184-188. Warszawa.
<\/a>(19) B\u0142aszak M., 1987: Bursztyn w osadach trzeciorz\u0119dowych w okolicy Mo\u017cd\u017canowa k. S\u0142upska. Biul.Instytutu Geologicznego 356, s. 103-119.
<\/a>(20) Zaddach E.G.: 1869: Beobachtungen \u00fcber das Vorkommendes Bernsteins u. die Ausdehnung des Terti\u00e4rsgebirges in Westpreussen u. Pommern. Schrift.K\u00f6nigl.Phys.-\u00f6konom.Ges. K\u00f6nigsberg 10 s.1-82 ; \u017beglarski H., 1957: Jantar – z\u0142oto p\u00f3\u0142nocy. G\u0142os Tygodnia 30 s.2)
<\/a>(21) Kosmowska-Ceranowicz B., 2002: Nagromadzenie bursztynu na Kurpiowszczy\u017anie. W: Kosmowska-Ceranowicz B. (red.): Znaleziska i dawne kopalnie bursztynu w Polsce Od Ba\u0142tyku przez Kurpie do Karpat. Biblioteka Kurpiowska im. Stacha Konwy 2 s. 8-12.
<\/a>(22) Pietrzak T., 2002: Wydobywanie bursztynu na Kurpiach i w innych regionach Polski. W: Kosmowska-Ceranowicz B. (red.): Znaleziska i dawne kopalnie bursztynu w Polsce Od Ba\u0142tyku przez Kurpie do Karpat. Biblioteka Kurpiowska im. Stacha Konwy 2 s. 13-23.
<\/a>(23) Meyn L., 1876: Der Bernstein der norddeutschen Ebene auf zweiter dritter, vierter, f\u00fcnfter und sechster Lagerst\u00e4tte. Zeitsch . deutsch. geol. Gesellsch. 28, 171-198.
<\/a>(24) H\u00e4pke 1875: op.cit.;
<\/a>(25) Meyn 1876 op.cit.
<\/a>(26) Listkowski W., \u0141azowski L., 1975: Wyniki bada\u0144 z\u0142\u00f3\u017c bursztynu w okolicach Gda\u0144ska. Przegl\u0105d Geologiczny 23 (8), 385-388; Tomczak A., Krzymi\u0144ska M., Micha\u0142owska M., Mojski J.E., Pikies R., Zachowicz J., 1990: Geological position of amber bearing deposits on the Vistula Bay Bar, Poland. Prace Muzeum Ziemi 41 s. 160.
<\/a>(27) Gier\u0142owski W., 1995: Tera\u017aniejszo\u015b\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107 polskiego bursztynu. AMBERIF’95
<\/a>(28) \u0141azowski L., Bujakowska K. 2002: Projekt prac geologiczno-poszukiwawczych za nagromadzeniami bursztynu w pasie pobrze\u017ca Ba\u0142tyku. Przedsi\u0119biorstwo Geologiczne “POLGEOL” S.A. Warszawa<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Deposits of Baltic amber which are, or have been, of industrial significance occur only in Russia, Poland, Ukraine and Germany. Therefore, names such as Baltic amber, Ukrainian amber, and Saxon amber (or interchangeably Bitterfeld amber) denote the same type of amber, and are, as it were, synonyms for the name succinite.<\/p>","protected":false},"featured_media":13605,"parent":0,"menu_order":0,"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"slim_seo":{"title":"Z\u0142o\u017ca bursztynu (sukcynitu) - Amber Portal","description":"Z\u0142o\u017ca bursztynu ba\u0142tyckiego, kt\u00f3re maj\u0105 lub mia\u0142y znaczenie przemys\u0142owe, wyst\u0119puj\u0105 tylko w Rosji, Polsce, na Ukrainie i w Niemczech. Nazwy wi\u0119c takie jak burszt"}},"tags":[],"lokalizacja":[],"temat":[223],"class_list":["post-13619","bursztyn","type-bursztyn","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","temat-bursztyn-baltycki"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/bursztyn\/13619","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/bursztyn"}],"about":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/bursztyn"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13605"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13619"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13619"},{"taxonomy":"lokalizacja","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/lokalizacja?post=13619"},{"taxonomy":"temat","embeddable":true,"href":"https:\/\/amber.com.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/temat?post=13619"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}