Muzea Moskiewskiego Kremla
Moskiewski Kreml, pierwotnie zamek obronny założony na wzgórzu nad rzeką Moskwą przez księcia Jurija Dołgorukiego w 1147 roku, został na początku XVI wieku rozbudowany i objął siedzibę władców Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, koszary armii zaciężnej, wielką zbrojownię i kilka wspaniałych cerkwi na łącznym obszarze 28 hektarów, opasanym murami z licznymi bramami i wieżami.
Obecnie formalnie jest przede wszystkim siedzibą Prezydenta Federacji Rosyjskiej i częściowo rządu, lecz w rzeczywistości większość budynków jest wykorzystywana przez instytucję zwaną: MUZEA MOSKIEWSKIEGO KREMLA. Wśród muzeów specjalizujących się w różnej tematyce najchętniej jest odwiedzana WIELKA ZBROJOWNIA (po rosyjsku: Orużejnanja Pałata), niepełniąca już dawnej funkcji arsenału i wytwórni broni, lecz zespołu pomieszczeń do ekspozycji skarbów nagromadzonych przez wieki jako dary dla Wielkich Książąt i później Carów Rosji.
W kremlowskiej Zbrojowni nie istnieje osobny dział bursztynu, mimo iż zgromadzono tu jedną z największych w świecie kolekcji wyrobów średniowiecznych i nowożytnych. Obejmuje ona ponad 100 wspaniałych, do dziś zachowanych dzieł czysto bursztynowych lub z metali szlachetnych dekorowanych bursztynowymi kamieniami i stanowi najważniejszą część tak zwanego „działu naturaliów”, czyli przedmiotów stworzonych z substancji organicznych w tym: pereł, muszli, korali, kości, szylkretu, strusich jaj, skorup orzechów kokosowych i szlachetnych gatunków drewna.
Polskie dzieła w kolekcji Zbrojowni
Większość zbioru dzieł bursztynowych w kolekcji kremlowskiej stanowią dary Korony Polskiej i posłów królów polskich zebrane prawie w całości w okresie między rokiem 1640 a 1680. Są to wyroby renomowanych warsztatów gdańskich i królewieckich, zamawiane przez specjalistów z dworu królewskiego z troską zarówno o wspaniałość obiektów, jak i ich wyrafinowaną formę artystyczną.
Kolekcja moskiewska obejmuje dzieła znacznie wcześniejsze niż petersburskiego Ermitażu i Carskiego Sioła, bowiem nową stolicę nad Newą zaczęto budować w roku 1703. Podobnie zresztą co do czasu powstania dzieł wyprzedza duże kolekcje zachodnioeuropejskie, jak na przykład Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu i Muzeum Rzemiosła Artystycznego w Berlinie.
Dla wysokiej klasy zbioru moskiewskiego decydującym był imponujący zestaw darów nadesłany przez króla Władysława IV Wazę w roku 1645, kiedy to Moskwa i Rzeczpospolita pozostawały w sojuszu i planowały wspólną wojnę przeciw Turcji. Poselstwo królewskie pod przewodnictwem Józefa Gabriela Stępkowskiego przywiozło wówczas do Moskwy:
- stół szachowy z kompletem figur
- wielką paterę w srebrnym obramieniu
- kilka okazałych pucharów
- szkatułę
- komódkę stołową z licznymi bursztynowymi upominkami wewnątrz szuflad
- scenę ukrzyżowania (pasję katolicką).
Bursztynowa scena ukrzyżowania z daru Władysława IV nie była jedynym polskim darem o charakterze sakralnym (delegacje innych państw nie przywoziły przedmiotów sakralnych). Tak na przykład w roku 1667 poseł króla Jana Kazimierza Cyprian Paweł Brzostowski przywiózł srebrny pektorał z umieszczoną w centrum kompozycji płaskorzeźbą z Chrystusem na krzyżu i Matką Boską oraz św. Janem.
Typologicznie poprzednie dwa przedmioty są zbliżone do statuetki z wyrazistą sceną ukrzyżowania rozmieszczoną na bursztynowej mandorli (ostrołukowej płycie). Przedstawia ona Chrystusa i dwóch łotrów na krzyżach oraz Marię i św. Jana u stóp Chrystusa. W rosyjskim inwentarzu podkreślono przybicie stóp Chrystusa jednym gwoździem zgodnie z tradycją katolicką i wbrew prawosławnej wersji z nogami równoległymi przybitymi z osobna.
Kontakty dyplomatyczne między Warszawą a Moskwą były w omawianym okresie bardzo ożywione, a obyczaj darowania przy tej okazji bardzo cennych i oryginalnych przedmiotów zaowocował obfitością i różnorodnością bursztynowych obiektów w tej roli.
Z konieczności trzeba pominąć nazwiska posłów przywożących polskie dary na carski dwór, lecz warto wymienić choćby rodzaje przedmiotów. Były to: szachy, kufle, puchary, scriptoria, patery, szkatuły, gabineciki, kadzielnice, a najczęściej świeczniki. Część z nich jest przedstawiona w materiale ilustracyjnym i szczegółowo opisana.
Ukrzyżowanie w mandorli – wysokość 20,5 cm
Jeden z przykładów licznych polskich darów dzieł sakralnych. Roboty gdańskiej. Postument zapożyczony z technik budowy szkatuł. Ujęcie sceny z Golgoty na froncie jest bogate treściowo i dobre w środkach wyrazu – iluzja głębi uzyskana w płytkim reliefie. Na rewersie dwie sceny: Zmartwychwstanie i Pokłon Trzech Króli.
Świecznik gdański – wysokość 21 cm
Smukła, wieloelementowa kompozycja z bursztynu ze wstawkami z kości słoniowej: ażur pod profitką i obrazy męki z drogi krzyżowej.
Świecznik barokowy z Królewca – wysokość 26 cm
Bogata forma trzonu i stopy z wykorzystaniem klasycznych form ornamentalnych, na przykład liści akantu. Podobnie jak poprzedni świecznik z Gdańska były wykonywane i darowane parami (po 2 sztuki).
Kufel – wysokość 26 cm
Roboty królewieckiej z połowy XVII wieku. Podarowany przez Józefa Gabriela Stępkowskiego, posła króla Władysława IV w roku 1645, carowi Michaiłowi Fiedorowiczowi. Trzon kufla złożony z trzech stref różnej barwy bursztynu jest dekorowany płaskim reliefem w formie kartuszy i ornamentów. Charakterystyczna dla mistrzów królewieckich jest rękojeść w kształcie stylizowanego lwa. Elementy bursztynowe połączone są konstrukcją ze srebra złoconego, odlewaną i repusowaną, z zachowaniem ornamentacji wspólnej dla całego dzieła. Jest to rzadki przykład korzystania przez polski dwór królewski z usług mistrzów królewieckich, a nie gdańskich.
Patera – wysokość 15 cm, średnica czary 18,3 cm
Z tego samego daru co kufel. Finezyjne, rzeźbione intaglio kształtki – elementy czary są precyzyjnie dopasowane i obwiedzione okuciem srebrnym. Dzięki temu nie było konieczności podwojenia warstwy bursztynu jak w ściankach szkatuł tworzonych bez szkieletu drewnianego. Wytworna stopa i trzon wskazują na dobry gust fundatora i wykonawcy.
Wyroby rosyjskie
O ile dary polskie, niemieckie i innych krajów zachodnich są zbliżone typologicznie do innych znanych kolekcji muzealnych, to wyroby rosyjskie w Zbrojowni są jej zaskakującą specyfiką. Dlatego ze szczególną uwagą traktuję niektóre z nich:
Panagija „sołowiecka” 7 x 4,5 cm z kameą bursztynową
Panagija jest znakiem noszonym przez biskupów prawosławnych na piersi. Pochodzi w warsztatu rosyjskiego z przełomu XVI i XVII stulecia. Jest bardzo rzadkim przykładem prawosławnego obiektu sakralnego z tego czasu z dominującym udziałem bursztynu. Centrum ośmiobocznej kompozycji zajmuje owalna bursztynowa kamea z przedstawieniem Zbawiciela Nierukotwornego – czyli „nie ręką uczynionego”, wyrzeźbiona z prawdziwą wirtuozerią.
To przedstawienie wiąże się z legendą zamieszczoną w Historii kościelnej Euzebiusza z Cezarei (ok. 325 r.) jakoby Chrystus stworzył ten swój wizerunek dla uratowania śmiertelnie chorego Aligara, króla Edessy, przez przyłożenie ręcznika do swej twarzy. Stąd wizerunek obejmuje tylko twarz i ręce. Także oprawa (srebro złocone, almandyny, perły) świadczy o świetnym kunszcie artysty.
Do zbiorów kremlowskich panagiję wykonano w klasztorze na Wyspach Sołowieckich, który w czasach nowożytnych był ważnym ośrodkiem twórczości artystycznej. Jest jedynym przykładem tak wspaniałego wykorzystania bursztynu w odległym miejscu, stanowiącym dziś symbol stalinowskich represji.
Panagija „moskiewska” – średnica 7,8 cm
Obiekt ten wykonano w końcu XVI wieku niejako na miejscu dzisiejszej ekspozycji. W tym czasie bowiem Kremlowska Zbrojownia była nie tylko arsenałem i skarbcem carów, lecz także zespołem pracowni płatnerskich i artystycznych, w tym złotniczych. Prace bursztynowe w tym środowisku zdarzały się jedynie wyjątkowo.
Panagija ma wyjątkowo bogaty program ikonograficzny, choć zrealizowany w skromnej stosunkowo technice grawerunku: w centrum jest przedstawiona Matka Boska (Hodegetria), a na prawo od niej anioł stróż i św. Mikołaj; po lewej stronie starotestamentowy anioł pustyni a pod nim nieokreślony święty. Przedstawienia graficzne są objaśnione starocerkiewnymi inskrypcjami.
Wokół bursztynowej kompozycji z przezroczystej, czerwonawej odmiany rozmieszczono pierwotnie wieniec z pereł, obecnie zastąpionych kamykami szklanymi.
Pektorał – 5,7 x 7,8 cm
Z końca XVII, prawdopodobnie roboty moskiewskiej. Rzeźbiony w bursztynie krzyż jest oprawiony w złocone srebro i kameryzowany rubinami i szmaragdami. Obok krzyża narzędzia męki, a pod nią głowa Adama. Na froncie i rewersie liczne inskrypcje w formie wypukłych liter na pogrążonym bursztynowym tle.
Zakończenie
Szerszy opis kolekcji dzieł bursztynowych z Kremlowskiej Zbrojowni znajdzie Czytelnik w rosyjsko-angielskim katalogu wystawy części tego zbioru zaprezentowanej w maju 2008 r. w Muzeum Bursztynu w Kaliningradzie.
Kustosz Działu „Naturaliów” i autorka katalogu Irena Zagorodniaja przedstawia imponującą kolekcję z Moskiewskiego Kremla ze znawstwem i na solidnej bazie dokumentacyjnej – bowiem w przeciwieństwie do większości zbiorów europejskich zasoby moskiewskie nie podlegały przemieszczeniom i od początku były urzędowo dokumentowane przez kancelarię carską. Dla polskiego bursztynnika i miłośnika bursztynu kolekcja ta ma szczególne znaczenie ze względu na konotacje historyczne.
Autor tekstu: Wiesław Gierłowski.
Fotografie: Wiesław Gierłowski
